İspaniya tatamisindən Samux tarlalarına uzanan uzun səyahət
Təxminən 40 dərəcə isti, kilometrlərlə uzanan tozlu torpaq yolları və Gürcüstan sərhədinin yaxınlığında yerləşən 1150 hektarlıq Samux torpaqları... Bəzən məcrasından çıxaraq ətraf kəndlər üçün təhlükəyə çevrilən Qabırlı çayının sahilində 340 metr dərinlikdə artezian quyusu, müasir suvarma sistemləri, pilotsuz texnologiyalar, Pakistanın Nili-Ravi cinsindən olan camışlar və gələcəkdə 100 min başlıq qoyun sürüsü...
İlk baxışdan bunların hər biri ayrı-ayrı layihələr təsiri bağışlaya bilər. Əslində isə burada vahid bir sistem qurulur. Bu sistemin müəllifi və əsas təşəbbüskarı Fərid Mustafayevdir.
Onun hekayəsi yalnız xaricdə formalaşmış kapitalın və təcrübənin Azərbaycana qayıdışından ibarət deyil. Bu, həm də idmançı xarakterinin, elmi yanaşmanın, beynəlxalq təcrübənin və sahibkarlıq iradəsinin böyük kənd təsərrüfatı layihəsində necə birləşə biləcəyini göstərən nümunədir.Gəncədən Samux rayonunun Poylu kəndinə qədər təxminən 80 kilometr yol qət edirik. Asfalt örtüyünə baxmayaraq, yolun ayrı-ayrı hissələri çuxur və çatlarla doludur. Kənddən sonra isə tamam başqa mənzərə başlayır. Təxminən 10–15 kilometrlik kələ-kötür torpaq yolu maşının arxasında qalın toz buludu yaradır.
Fermaya çatdıqda ərazinin miqyası dərhal hiss olunur. Gələcək aqrokompleksin funksional zonaları artıq müəyyənləşdirilib. Torpaqların mühüm hissəsi intensiv taxılçılığa ayrılıb. Yaxınlıqda qoyun tövlələri və ixtisaslaşdırılmış camış ferması yaradılır. Qış otlaqları üçün geniş sahələr nəzərdə tutulub. Ərazini isə tarlalar və Gürcüstan istiqamətindən Samuxa axan Qabırlı çayı əhatə edir.
Bu dəfə Qabırlı çayı haqqında söhbət daşqın təhlükəsindən deyil, kənd təsərrüfatı layihəsinin ayrılmaz elementinə çevrilən sudan gedir.
Tikintisi davam edən pivot suvarma sistemlərindən birinin yanında dayanırıq. Məhz burada Fərid Mustafayevlə qarşılaşırıq. Rəsmi geyimdə deyil: sadə futbolka, cins şalvar və idmançıya xas çevik bədən quruluşu. Bir neçə dəqiqəlik söhbətdən sonra məlum olur ki, o, layihəni kabinetdən idarə etməyə üstünlük verən rəhbərlərdən deyil. Ərazini şəxsən gəzir, tikinti işlərini izləyir və görülən işləri yerindəcə izah edir.
Sonra sükan arxasına özü keçir.
Çuxurlu və dolama torpaq yollarda hərəkət edərkən tez-tez dayanır, qarşıda tikilən obyektləri göstərir, hansı sahədə nə yerləşəcəyini izah edir. Torpağın xüsusiyyətlərindən, su ehtiyatlarından, heyvandarlıqdan və gələcək istehsal müəssisələrindən danışır.
Getdikcə aydın olur: burada sadəcə növbəti bir ferma qurulmur. Məqsəd regionun iri və texnoloji aqrosənaye komplekslərindən birini yaratmaqdır.
1150 hektarın arxasında duran plan
Fermanın yerləşdiyi ərazidən Qabırlı çayı keçir və torpaqları təxminən iki hissəyə ayırır. Layihənin əsas ideyalarından biri təbii resursları idarə olunan istehsal sisteminə çevirməkdir.
Ənənəvi üsullarla becərilən torpaqlar müasir suvarma texnologiyaları ilə təmin edilir. Heyvandarlıq isə yalnız mal-qara saxlamaq deyil, genetik seleksiya, elmi müşayiət, yemləmə, baytarlıq və rəqəmsal idarəetməni birləşdirən kompleks model kimi nəzərdə tutulur.
Hazırda təsərrüfatda təxminən 4 min baş qoyun saxlanılır. Lakin bu, son hədəf deyil. Plan sürünü mərhələli şəkildə 100 min başa çatdırmaqdır.
Bu rəqəm təkcə miqyasına görə diqqətçəkici deyil. Qoyunçuluğun bir neçə istiqamətdə inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur: ət, yun və süd istehsalı.
Layihə üçün yerli genetik resurslardan biri olan Qaradolaq cinsinə üstünlük verilib. Kənd təsərrüfatı elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dövlət Aqrar Universitetinin Heyvandarlıq kafedrasının dosenti və Heyvandarlıq və Balıqçılıq Elmi-Tədqiqat İnstitutunun direktoru Mahir Hacıyev hesab edir ki, bu seçim sahibkarın layihəyə sistemli və uzunmüddətli yanaşmasının göstəricisidir.Kompleksin digər mühüm istiqaməti camışçılıqdır. Fərid Mustafayev yüksək məhsuldarlığı ilə seçilən Pakistanın Nili-Ravi cinsini seçib.
İlk mərhələdə 1000 baş camışın alınması və Azərbaycana gətirilməsi planlaşdırılır. Bunun üçün ərazidə ayrıca ferma tikilir. Bu istiqamət üzrə investisiyanın həcmi bir neçə milyon manat təşkil edir.
Niyə məhz camış?
Cavab qismən gözlənilməz şəkildə gəlib. Sosial şəbəkələrdə fermadakı camışların görüntüləri yayıldıqdan sonra Fərid Mustafayev onların alınması ilə maraqlanan insanlardan yüzlərlə zəng və mesaj aldığını deyir. Bəzi heyvanların çəkisi 1,5 tona çatır.
Plan yalnız şəxsi sürü yaratmaqdan ibarət deyil. Gələcəkdə yüksək keyfiyyətli damazlıq heyvanların yerli fermerlərə satılması və beləliklə, Azərbaycanda damazlıq bazasının inkişafına töhfə verilməsi nəzərdə tutulur.
Layihənin diqqətçəkən cəhətlərindən biri sahibkarın Heyvandarlıq və Balıqçılıq Elmi-Tədqiqat İnstitutu ilə peşəkar xidmətlərə dair müqavilə bağlamasıdır.
Mahir Hacıyev bu əməkdaşlığın əhəmiyyətini xüsusi vurğulayır. Böyük təsərrüfatda heyvanların sağlamlığı, düzgün yemlənməsi, genetik seçimi və ümumi idarəetmənin elmi əsaslarla qurulması vacibdir.
Gələcək planlara daxili laboratoriyanın yaradılması da daxildir. Bu laboratoriya yüksək keyfiyyətli genetik materialın əldə olunmasına, damazlıq işinin sistemləşdirilməsinə və sürünün keyfiyyət göstəricilərinin davamlı izlənməsinə imkan verə bilər.
100 min başlıq sürü üçün belə bir infrastruktur artıq əlavə üstünlük deyil, zərurətdir.
Çoban əvəzinə rəqəmsal idarəetmə
Fərid Mustafayevin planları yalnız genetika və baytarlıqla məhdudlaşmır.
Gələcəkdə ənənəvi otarma modelindən mümkün qədər imtina edərək sürünün idarə olunmasını rəqəmsallaşdırmaq istəyir. Burada dronlar, ağıllı sensorlar, GPS və avtomatlaşdırılmış izləmə sistemlərinin tətbiqi nəzərdə tutulur.
Beləliklə, heyvanların hərəkəti, yerləşməsi və vəziyyəti real vaxt rejimində izlənilə bilər. Ənənəvi çoban əməyinin yerini texnologiyanın tamamilə tutması deyil, insan əməyinin daha səmərəli və dəqiq idarəetmə sistemi ilə tamamlanması əsas məqsəddir.
Region üçün bu, kifayət qədər yeni yanaşmadır.
340 metr dərinlikdən gələn su
Əraziyə səfər zamanı elektrik enerjisinin qoşulması ilə bağlı görülən işləri də görürük. Daha sonra bizi 340 metr dərinlikdə yerləşən artezian quyusuna aparırlar.
Quyudan çıxan su yüksək keyfiyyəti və sabit temperaturu ilə diqqət çəkir. Onun əsas istiqamətlərindən biri heyvandarlıq təsərrüfatının su təminatıdır.
Burada Fərid Mustafayevin yanaşması daha aydın görünür: torpaq yalnız hektarlarla ölçülmür. Bir hektar su ilə başlayır, texnologiya ilə davam edir və məhsulla nəticələnir. Bu mərhələlərin arasında isə bütöv istehsal sistemi qurulur.
Ənənə ilə texnologiyanın kəsişdiyi məkan
Kompleksin bir hissəsində tikinti işləri davam etsə də, heyvandarlığın təbii ritmi artıq mövcuddur.
Qoyunlar yay aylarında Kəlbəcər yaylaqlarına aparılıb. Samuxdakı qış otlaqları isə yeni mövsümə hazırlanır.
Bir tərəfdə pivot suvarma sistemləri, 340 metrlik artezian quyusu, laboratoriya, rəqəmsal modelləşdirmə, dronlar və damazlıq camışlar var. Digər tərəfdə isə əsrlərdir davam edən yaylaq-qışlaq ənənəsi.
Bu mənzərədə müasirlik ənənəni sıxışdırmır. Əksinə, ənənə yeni iqtisadi modelin tərkib hissəsinə çevrilir.
Tatamidən biznesə
Fərid Mustafayevdən soruşuruq: rinqdə qalib gəlmək çətindir, yoxsa həyatda?
Cavabı gözlənilmədən fəlsəfi səslənir. Onun fikrincə, ilk baxışdan fərqli görünən bu iki mübarizənin ortaq cəhətləri çoxdur. Tatami döyüşçünün xarakterini formalaşdırır, həyat isə həmin xarakteri sınaqdan keçirir.
Bu cavab onun bioqrafiyasını müəyyən mənada izah edir.
Gənc yaşlarında güləşlə məşğul olub. Sonralar İspaniyada milli komandada yarışmaq imkanı qazanıb. Hər şey açıq turnirdə iştirak etmək üçün İspaniyaya səfərlə başlayıb. Orada yerli məşqçi ona həm idman karyerasını, həm də təhsilini davam etdirmək üçün ölkədə qalmağı təklif edib.
Əvvəlki planları isə tamamilə başqa idi. Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində təhsil aldıqdan sonra Almaniyanın Köln şəhərində memarlıq təhsilini davam etdirmək istəyirdi.
Lakin həyatın öz planları vardı.
O dövrdə təhsil sistemləri arasında qarşılıqlı tanınma mexanizmlərinin məhdud olması səbəbindən təhsilini sadəcə başqa ölkəyə köçürmək mümkün olmayıb. Yenidən başlamalı, məktəb proqramını təkrarlamalı, attestat almalı və yalnız bundan sonra ali təhsil yoluna davam etməli olub.
İspaniya sonradan onun üçün həm idman, həm təhsil, həm də biznes məktəbinə çevrilib.
İlk kapital əkin sahələrində yaranmayıb
Fərid Mustafayev ilk kapitalını kənd təsərrüfatından deyil, İT və investisiya sahəsindən əldə edib.
Sahibkarlıq fəaliyyətinə 2007-ci ildə İspaniyada kiçik layihələrlə başlayıb. 2009-cu ildən biznesini genişləndirərək investisiya fondları, iri şirkətlər və xarici nümayəndəliklərlə əlaqələr qurub.
İdmançı tədricən sahibkara çevrilib. Tataminin yerini danışıqlar, investisiya portfelləri, İT həlləri və beynəlxalq biznes əlaqələri tutub. Lakin idmanın verdiyi əsas keyfiyyətlər — intizam, dözümlülük və mübarizə əzmi — dəyişməyib.
2019-cu ildə Azərbaycana qayıdan Fərid Mustafayev 2022-ci ildə burada “F-Holding” MMC-ni təsis edib.
Bu şirkət onun beynəlxalq təcrübəsini və cəlb etdiyi kapitalı Azərbaycandakı biznes imkanları ilə birləşdirmək istiqamətində mühüm mərhələyə çevrilib.
Samux aqrokompleksinə qoyulacaq ümumi investisiyanın ilkin hesablamalara görə on milyonlarla avroya çatması gözlənilir.
Dövlət dəstəyi və özəl təşəbbüs
Layihənin miqyası yalnız sahibkarın şəxsi imkanları ilə ölçülmür. Dövlət dəstəyi də burada mühüm rol oynayır.
Fərid Mustafayevin Göygöldə kənd təsərrüfatının inkişafına həsr olunmuş görüşdə təqdim etdiyi iki layihənin ümumi dəyəri 4,6 milyon manatdır. Bunun 600 min manatı məhsul istehsalı və yeni pivot sistemlərinin qurulmasına, 4 milyon manatı isə Pakistan camışlarının idxalına yönəldilir.
Sahibkar güzəştli maliyyə alətlərinin, subsidiya mexanizmlərinin və dövlət dəstəyinin əhəmiyyətini də vurğulayır.
Bu təşəbbüs ölkənin kənd təsərrüfatının daha məhsuldar, texnoloji və resurslara qənaət edən modelə keçirilməsi istiqamətində aparılan siyasətlə də səsləşir. Suya qənaət edən texnologiyalar, genetika, innovasiya və yüksək əlavə dəyərli istehsal bu modelin əsas istiqamətlərindəndir.
Gəncə-Daşkəsən iqtisadi rayonunda keçirilən regional müzakirələr isə bu məqsədlərin yerli səviyyədə həyata keçirilməsi üçün konkret istiqamətlər müəyyənləşdirir.
Samuxda görülən işlər özəl təşəbbüslə dövlət siyasətinin necə bir-birini tamamladığını göstərən nümunələrdən biridir.
Layihənin həyata keçirilməsində Samux Rayon İcra Hakimiyyətinin, o cümlədən rayon rəhbərliyinin və Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin dəstəyi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnfrastrukturun yaradılması, kommunikasiyaların çəkilməsi və yaranan problemlərin operativ həlli özəl investisiyanın region iqtisadiyyatına təsirini artıran amillərdir.
Rəqəmlərin arxasında duran gələcək
Bu gün 250 hektar suvarılan torpaqdan söhbət gedirsə, hədəf onu 400 hektara çatdırmaqdır.
4 min baş qoyun gələcəkdə on minlərlə, hətta 100 min başa qədər artırılmalıdır.
Pakistan camışlarının idxalı isə yalnız heyvan sayını artırmaq məqsədi daşımır. Məqsəd daxili damazlıq bazasının formalaşdırılmasıdır.
Adi ferma laboratoriyası, rəqəmsal idarəetmə sistemi və pilotsuz monitorinq texnologiyaları ilə təchiz edilmiş aqrokompleksə çevrilməlidir.
Bütün bunların mərkəzində isə 1150 hektarlıq torpaq dayanır.
Atanın evində
Turun sonuna yaxın marşrutumuz bizi ərazidəki kiçik bir evə gətirir. Burada Fəridin atası Rauf müəllimlə tanış oluruq.
76 yaşlı Rauf müəllim tarix elmləri doktorudur və Politexnik Universitetində dərs deyir. İlk baxışda ata ilə oğul arasında böyük fərq görmək mümkündür. Lakin söhbət uzandıqca oxşarlıq üzə çıxır: enerji, impulsivlik, prinsipiallıq və güclü xarakter.
Mənim “Bakinskiy Rabochi” qəzetinin xüsusi müxbiri olduğumu eşidəndə Rauf müəllimin üzündə xüsusi sevinc yaranır. Məlum olur ki, qəzetin uzun illərdir sadiq oxucusudur.
Ayrılarkən əlimi möhkəm sıxır.
Bu, artıq təsadüfi görüş deyil. Qısa söhbət ərzində yaranan səmimi insan münasibətinin ifadəsidir.
Ata ilə oğul zahirən fərqli olsalar da, onların xarakterindəki daxili enerji və çətinliklər qarşısında geri çəkilməmək xüsusiyyəti diqqəti cəlb edir.
Bəlkə də buna görə Fərid Mustafayevin hekayəsinə yalnız biznes layihəsi kimi baxmaq kifayət deyil.
Memarlıq onun keçmişində qalıb, amma məkanı görmək və böyük miqyasda düşünmək bacarığı bu gün də işinə yarayır.
İspaniya onun üçün idman, təhsil, İT və investisiya məktəbi olub.
Tatami ona zərbəni qəbul etməyi, ayaqda qalmağı və mübarizəni davam etdirməyi öyrədib.
Azərbaycana qayıdışı isə bütün bunlara yeni məna verib.
İndi onun qarşısında 1150 hektarlıq Samux torpağı dayanır. Məqsəd bu ərazini 340 metr dərinlikdən çıxarılan suyun, müasir infrastrukturun, pivot suvarma sistemlərinin, yay və qış otlaqlarının, heyvanların, elmi yanaşmanın, İT texnologiyalarının, dronların, investisiyanın və insan əməyinin vahid sistemdə birləşdiyi işlək aqrokompleksə çevirməkdir.
Burada qabaqcıl texnologiyalarla yanaşı, qoyun sürülərinin yaylağa gedən qədim yolu da qalır.
Geri qayıdarkən torpaq yolun çuxurlarını arxada qoyub magistrala doğru irəliləyirik. Sonsuz tarlalar və bu torpaqlardan yorulmadan axan Qabırlı çayı maşının pəncərəsindən arxada qalır.
Amma artıq mənzərə əvvəlki kimi görünmür.
Çünki burada sadəcə böyük bir təsərrüfatın deyil, yeni kənd təsərrüfatı modelinin formalaşmasına şahid oluruq. Quraq torpağın məhsuldar istehsal məkanına çevrilməsi yalnız su, texnika və investisiya məsələsi deyil. Bunun üçün elmi hesablamalar, uzunmüddətli strategiya, texnologiya və ən əsası, bütün risklərə baxmayaraq yoluna davam edən insan xarakteri lazımdır.
İspaniya tatamisindən Samux tarlalarına qədər uzanan yol da məhz bunun hekayəsidir.
Bir vaxtlar döyüş meydanı olan tatami indi 1150 hektarlıq aqrar ərazidə başqa formada davam edir. Burada rəqib nə idmançıdır, nə də rəqib komanda. Rəqib su qıtlığı, məsafə, iqlim, logistika, risk və nəhəng layihənin gündəlik çətinlikləridir.
Fərid Mustafayev isə bu dəfə də mübarizənin içindədir.
Və Samux tarlalarında hiss olunan əsas şey yalnız böyük layihənin miqyası deyil. Burada yeni kənd təsərrüfatı standartının formalaşmaqda olduğunu görmək mümkündür — texnologiyanın, elmin, investisiyanın və insan iradəsinin bir araya gəldiyi bir standart.
Bu yolun sonu hələ görünmür.
Çünki Samuxda bu, hələ başlanğıcdır.
Qeyd: “Bakinski raboçi” qəzetinin bugünkü buraxılışından.
