Məktəbə getmək istəməyən uşaqla necə davranmalı?

Uşağın səhər məktəbə hazırlaşarkən ağlaması, “getmək istəmirəm” deməsi və ya müxtəlif bəhanələrlə evdə qalmağa çalışması bir çox ailənin qarşılaşdığı problemdir. Bəzən valideynlər bunu uşağın məsuliyyətsizliyi, ərköyünlüyü və ya dərsdən qaçmaq istəyi kimi qəbul edir. Lakin mütəxəssislərin apardığı araşdırmalar göstərir ki, məktəbə getməkdən imtina bəzi hallarda uşağın yaşadığı emosional sıxıntının əlaməti ola bilər.

Elmi ədəbiyyatda bu vəziyyət “school refusal” – məktəbə getməkdən imtina davranışı kimi araşdırılır. Sistematik araşdırmalar narahatlıq və narahatlıqla əlaqəli simptomların, eləcə də öyrənmə ehtiyaclarının belə uşaqlarda mühüm amillər olduğunu göstərir.

Uşaq niyə məktəbə getmək istəmir?

Səbəb hər uşaqda eyni olmur. Kiçik yaşlarda əsas səbəblərdən biri valideyndən ayrılmaq qorxusu ola bilər. Daha böyük uşaqlarda isə sinif yoldaşları ilə münasibətlər, müəllimlə konflikt, qiymətləndirmə qorxusu, dərslərdə çətinlik və sosial narahatlıq ön plana çıxa bilər.

Araşdırmalar məktəbə getməkdən imtina ilə sosial narahatlıq, məktəb narahatlığı və ayrılma narahatlığı arasında ciddi əlaqə olduğunu göstərir. Bullinq və kiberbullinq də uşağın məktəbə münasibətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Bəzi uşaqlar isə dərsləri başa düşmədikləri üçün məktəbdən qaçmağa çalışırlar. Uşaq bir neçə dəfə uğursuzluq yaşadıqda “yenə bacarmayacağam” düşüncəsinə qapıla və məktəb mühitini təhlükə kimi qəbul edə bilər.

Ən vacib məqam: uşağı dərhal danlamayın

Valideynin ilk reaksiyası çox önəmlidir. “Sən niyə belə edirsən?”, “Hamı məktəbə gedir, sən də gedəcəksən”, “Ağlama, heç nə olmayıb” kimi sözlər uşağın problemini həll etmir.

Əksinə, əvvəlcə onun nə yaşadığını anlamağa çalışmaq lazımdır.

Məsələn:

“Məktəbdə səni narahat edən nə var?”
“Ən çox hansı dərsdən və ya vəziyyətdən qorxursan?”
“Sinifdə kimsə səni incidir?”
“Müəllimlə bağlı problem yaşayırsan?”
“Məktəbə gedəndə özünü necə hiss edirsən?”

Uşaq dərhal cavab vermirsə, onu danışmağa məcbur etmək də düzgün deyil. Sakit və təhlükəsiz mühit yaratmaq daha faydalıdır.

“Məktəbə getmirsənsə, evdə də əyləncə yoxdur” yanaşması nə dərəcədə doğrudur?

Valideynlərin bir qismi uşağın məktəbə getmədiyi gün telefon, planşet, oyun və digər əyləncələrdən istifadəsini tamamilə qadağan edir. Digər tərəfdən bəzi valideynlər uşağın evdə qalmasına icazə verir və həmin günü demək olar ki, istirahət gününə çevirirlər.

İkinci yanaşma da problemi uzada bilər. Çünki uşaq məktəbdən uzaq qalmağın daha rahat olduğunu düşünə bilər.

Bu səbəbdən məqsəd uşağı cəzalandırmaq deyil, məktəbə qayıtmağı mümkün qədər sakit və planlı şəkildə təşkil etməkdir.

Valideyn məktəblə əlaqə saxlamalıdır

Problemi yalnız ailənin daxilində həll etməyə çalışmaq düzgün olmaya bilər. Müəllim, məktəb psixoloqu və digər məsul şəxslərlə danışmaq vacibdir.

Çünki uşağın evdə danışmadığı bir problem məktəbdə üzə çıxa bilər. Məsələn, sinif yoldaşlarının təzyiqi, bullinq, müəllimlə münasibət, dərsdə geridə qalmaq və ya müəyyən bir situasiyadan qorxu yalnız məktəbdə müşahidə oluna bilər.

Araşdırmalar da məktəbə getməkdən imtina probleminin yalnız uşaqla deyil, ailə və məktəb birlikdə çalışmaqla daha düzgün qiymətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayır.

“Sən bacarmırsan” deməyin

Məktəb problemi yaşayan uşağın özünəinamı onsuz da zəifləyə bilər. Ona “tənbəlsən”, “heç nəyə yaramırsan”, “səndən adam olmayacaq” kimi sözlər demək problemi daha da ağırlaşdıra bilər.

Uşağın şəxsiyyətini deyil, konkret problemi müzakirə etmək lazımdır:

“Sən tənbəlsən” əvəzinə:
“Görürəm ki, məktəbə getmək sənə çətin gəlir. Gəlin səbəbini birlikdə tapaq.”

“Hamı gedir, sən niyə getmirsən?” əvəzinə:
“Bu vəziyyətdə səni ən çox narahat edən nədir?”

Belə yanaşma uşağa problemin qarşısında tək olmadığını hiss etdirir.

Məktəbə qayıdışı mərhələli planlaşdırmaq lazım gələ bilər

Əgər uşaq güclü narahatlıq keçirirsə, uzun müddət məktəbdən uzaq qaldıqdan sonra onu birdən-birə əvvəlki rejimə qaytarmaq çətin ola bilər. Uşağın vəziyyətindən asılı olaraq valideyn, məktəb və mütəxəssis birlikdə uyğun plan hazırlaya bilər.

Psixoloji müdaxilələr, xüsusilə davranış və koqnitiv-davranış yanaşmaları məktəbə davamiyyətin və narahatlıq kimi simptomların yaxşılaşmasına kömək edə bilən üsullar arasında göstərilir.

Valideynin davranışı da əhəmiyyətlidir

Məktəbə getməkdən imtina yalnız uşağın davranışı ilə izah edilmir. Sistematik araşdırmalarda ailə funksionallığı, valideynlərin psixoloji vəziyyəti və bəzi həddindən artıq qoruyucu davranışlarla məktəbə getməkdən imtina arasında əlaqələr də araşdırılıb. Bununla belə, bu amillərin hamısı üçün sübutların eyni gücdə olmadığı da qeyd edilir.

Bu səbəbdən valideyn özünü günahlandırmaq əvəzinə vəziyyətə sakit yanaşmalı və uşağın ehtiyaclarını müəyyən etməyə çalışmalıdır.

Valideynlər bunları etməməlidir

1. Uşağı təhqir etməməlidir.
“Ərköyünsən”, “tənbəlsən”, “hamını biabır edirsən” kimi ifadələr vəziyyəti yaxşılaşdırmır.

2. Problemi kiçiltməməlidir.
Uşaq üçün kiçik görünən məsələ onun üçün ciddi qorxu mənbəyi ola bilər.

3. Digər uşaqlarla müqayisə etməməlidir.
“Filankəs məktəbə həvəslə gedir, sən niyə belə deyilsən?” demək uşağın özünəinamını sarsıda bilər.

4. Bullinq ehtimalını gözardı etməməlidir.
Uşaq məktəbdən qorxursa, bunun səbəbi sinif yoldaşlarından biri və ya bir qrup uşaq ola bilər.

5. Problemi həmişə cəza ilə həll etməyə çalışmamalıdır.
Cəza uşağın məktəbə qarşı mənfi münasibətini daha da gücləndirə bilər.

6. Uşağı uzun müddət məktəbdən uzaq saxlamamalıdır.
Problemin səbəbi araşdırılmadan davamlı şəkildə evdə qalmaq məktəbə qayıdışı daha çətin edə bilər.

7. Uşağın fiziki şikayətlərini avtomatik olaraq “bəhanə” saymamalıdır.
Baş ağrısı, qarın ağrısı, ürəkbulanma kimi şikayətlər bəzən narahatlıqla müşayiət oluna bilər, amma tibbi səbəblər də istisna edilməlidir.

Hansı hallarda mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır?

Uşaq məktəbə getməkdən davamlı imtina edirsə, hər səhər güclü qorxu və ya ağlama yaşayırsa, məktəbdə baş verən hadisə ilə bağlı ciddi narahatlıq bildirirsə, sosial münasibətlərdən uzaqlaşırsa və ya vəziyyət onun gündəlik həyatına ciddi təsir edirsə, məktəb psixoloqu, uşaq psixoloqu və ya pediatrla məsləhətləşmək məqsədəuyğundur.

Xüsusilə uzunmüddətli məktəbə getməmənin səbəbi araşdırılmalıdır. Çünki məktəbə getməkdən imtina müxtəlif səbəblərdən yarana bilər və bütün uşaqlara eyni yanaşma uyğun deyil. Tədqiqatlar da fərdi yanaşmanın vacibliyini vurğulayır.

Məktəbə getmək istəməyən uşağın qarşısında əsas məqsəd onu qorxutmaq və məcbur etmək yox, “Niyə məktəbə getmək istəmir?” sualına cavab tapmaqdır.

Bəzən uşağın “məktəbə getmək istəmirəm” cümləsinin arxasında sadəcə səhər yuxudan qalxmaq istəməməsi deyil, “Mən orada özümü təhlükəsiz hiss etmirəm”, “Dərsi başa düşmürəm”, “Məni ələ salırlar”, “Müəllimdən qorxuram” və ya “Valideynimdən ayrılmaq mənə çətindir” kimi daha ciddi mesajlar dayana bilər.

Xpress.az