Süni intellekt bizi aldadır:

Bir insan kameraya baxaraq danışır. Səsi tamamilə təbiidir, üz ifadələri real görünür, arxa planda şəhər küçəsi var. İlk baxışdan videoda şübhəli heç nə yoxdur. Lakin həmin insan əslində bu sözləri heç vaxt deməyib.

Başqa bir fotoda isə məşhur şəxs qeyri-adi hadisənin mərkəzində görünür. Foto o qədər realdır ki, onu sosial şəbəkədə paylaşanların əksəriyyəti görüntünün süni intellektlə hazırlandığını düşünmür.

Süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı ilə belə görüntülər artıq fantastika deyil. Generativ AI real insanlara, məkanlara və hadisələrə bənzəyən foto, video və səsləri qısa müddətdə yarada bilir. ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutu (NIST) də bildirir ki, müasir generativ AI ilə fotorealistik deepfake hazırlamaq aşağı xərc və səylə mümkün olur.

Bir görüntü həqiqətən baş verib, yoxsa süni intellekt tərəfindən yaradılıb? Sosial şəbəkələrdə yayılan fotoları və videoları yoxlamağın yolları

Sosial şəbəkələrdə hər gün minlərlə foto və video paylaşılır. Təbii fəlakətlər, qəza görüntüləri, məşhurların fotoları, qeyri-adi hadisələr, küçə görüntüləri və gündəlik həyatdan müxtəlif kadrlar saniyələr ərzində milyonlarla insana çatır.

Lakin texnologiyanın inkişafı ilə həmin görüntülərin hamısının real olduğunu düşünmək artıq mümkün deyil.

Süni intellekt vasitəsilə bir neçə saniyə ərzində heç vaxt mövcud olmayan insanın fotosunu yaratmaq, real şəxsin üzünü başqa insanın üzərinə yerləşdirmək, bir şəxsin demədiyi sözləri deyirmiş kimi göstərmək, hətta mövcud olmayan hadisəni videoya çevirmək mümkündür.

Ən böyük problem isə budur: bəzi hallarda süni intellektlə hazırlanmış görüntünü adi gözlə real görüntüdən ayırmaq olduqca çətinləşib.

ABŞ Milli Standartlar və Texnologiya İnstitutunun (NIST) araşdırmaları da deepfake aşkarlama texnologiyalarının real şəraitdə müxtəlif çətinliklərlə üzləşdiyini göstərir. Buna görə yalnız bir AI-detektorun nəticəsinə əsaslanmaq kifayət etmir.

Əvvəllər saxta görüntünü tapmaq daha asan idi

Süni intellektlə hazırlanmış ilk fotolarda çoxlu vizual səhvlər olurdu.

Əllərdə barmaqların sayı səhv olur, üz cizgiləri pozulur, gözlər qeyri-təbii görünür, yazılar anlaşılmaz olurdu. Bəzən insanın qulağı, saçları və hətta geyimi belə qəribə formada yaradılırdı.

Bu gün isə texnologiya xeyli inkişaf edib.

Artıq süni intellekt tərəfindən yaradılan bəzi görüntülər o qədər real görünür ki, insan yalnız fotoya baxaraq onun saxta olduğunu müəyyənləşdirə bilmir.

Bu səbəbdən “real görünür” ifadəsi “realdır” demək deyil.

Əllərə baxmaq kifayətdirmi?

Sosial şəbəkələrdə tez-tez belə məsləhət verilir: “AI fotonu müəyyən etmək istəyirsinizsə, insanın əllərinə baxın”.

Bu üsul müəyyən hallarda işə yaraya bilər.

Fotoda:

barmaqların sayı;
barmaqların bir-birinə münasibəti;
dırnaqlar;
üzük və saat;
əlin digər əşyalarla təması

yoxlanıla bilər.

Məsələn, insanın əlində tutduğu telefonla barmaqların vəziyyəti fiziki olaraq mümkün görünmürsə, bu, görüntünün əlavə araşdırılmasına səbəb ola bilər.

Amma yalnız əllərə baxaraq fotonun AI tərəfindən hazırlandığını demək olmaz.

Yazılar niyə şübhə yarada bilər?

Süni intellektlə yaradılmış görüntülərdə yazılar və loqolar da diqqət çəkən məqamlardan biridir.

Küçə reklamları, mağaza lövhələri, qəzetlər, kitablar və digər obyektlərdəki yazılara baxmaq lazımdır.

Bəzən sözlər:

mənasız hərflərdən ibarət olur;
düzgün yazılmır;
eyni sözdə hərflərin forması dəyişir;
loqolar real brendə oxşasa da, tam uyğun gəlmir.

Lakin bu üsul da mütləq nəticə vermir. Keyfiyyətsiz real fotoşəkildə də yazılar bulanıq və anlaşılmaz görünə bilər.

Kölgələr fotonun sirrini aça bilər

Başqa bir yoxlama üsulu işıq və kölgələrə diqqət etməkdir.

Fotoda günəş və ya başqa işıq mənbəyi hansı istiqamətdədir?

İnsanların və əşyaların kölgələri həmin istiqamətə uyğun gəlirmi?

Bir insanın üzü soldan işıqlanır, amma eyni insanın kölgəsində işığın sağ tərəfdən gəldiyi görünürsə, burada uyğunsuzluq ola bilər.

Güzgü, avtomobilin şüşəsi və digər parlaq səthlərdəki əkslər də yoxlanıla bilər.

Videolarda nəyi yoxlamaq lazımdır?

Video fotodan daha çətin məsələdir. Çünki burada yalnız bir şəkil deyil, ardıcıl hərəkətlər var.

Süni intellektlə hazırlanmış videolarda bəzən:

üz ifadəsi ilə danışıq uyğun gəlmir;
dodaqlar səslə tam sinxronlaşmır;
əllərin hərəkətində qəribəlik yaranır;
saç və geyim fiziki qaydalara uyğun hərəkət etmir;
obyektlər bir kadrdan digərinə formasını dəyişir;
insanın üzü hərəkət zamanı dəyişirmiş kimi görünür.

Bu səbəbdən şübhəli videoya bütöv şəkildə yox, ayrı-ayrı kadrlar üzrə baxmaq faydalıdır.

Səsə də inanmaq olmaz

Süni intellektlə bağlı təhlükə artıq yalnız fotolarla məhdudlaşmır.

İnsan səsini təqlid edən texnologiyalar da inkişaf edir.

Bu texnologiya ilə bir insanın səsinə çox bənzəyən danışıq yaratmaq mümkündür.

Beləliklə, sosial şəbəkədə yayılan videoda tanıdığınız şəxsin səsini eşitməyiniz həmin sözlərin həqiqətən onun tərəfindən deyildiyini avtomatik sübut etmir.

Xüsusilə məşhur şəxslərin və ictimaiyyətə tanınan insanların adından yayılan qeyri-adi audio və videolara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

Ən təhlükəli vəziyyət: real foto, saxta məlumat

Süni intellekt mövzusunda ən çox diqqətdən kənarda qalan məsələlərdən biri də budur.

Hər saxta məlumatın arxasında saxta foto olmur.

Bəzən tamamilə real fotoşəkil götürülür və ona başqa hadisə haqqında məlumat əlavə edilir.

Məsələn, illər əvvəl baş vermiş hadisənin real görüntüsü bu gün baş verən hadisə kimi paylaşılır.

Bu zaman foto saxta deyil.

Yalan olan fotonun özünün deyil, onun təqdim edildiyi kontekstdür.

Buna görə sosial şəbəkədə gördüyümüz görüntü ilə yanaşı, onun nə vaxt və harada çəkildiyini də yoxlamaq vacibdir.