Tədris ili başladı, yuxu rejimi pozuldu

Yay tətili başa çatıb, məktəblərdə yeni dərs ili başlayıb. Amma bir çox ailədə tədris ilinin ilk günləri dərsdən çox yuxu rejimi ilə bağlı müzakirələrlə keçir. Yay aylarında gec yatmağa və səhər saatlarında gec oyanmağa alışan uşaqlar məktəb rejiminə qayıtmaqda çətinlik çəkirlər.

Gecə saatlarında telefon və planşetdən istifadə, televizora baxmaq, gec yatmaq, səhər yuxudan çətinliklə oyanmaq və gün ərzində yorğunluq artıq bir çox uşağın gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilib.

Bəs uşağın məktəbə getməsi üçün neçə saat yatması lazımdır? Yayda gecə saat 00:00-dan sonra yatmağa alışan uşağı məktəb başlayanda birdən-birə saat 21:00-da yatağa göndərmək nə dərəcədə doğrudur? Yuxu çatışmazlığı uşağın dərsdə diqqətinə, yaddaşına və davranışına necə təsir edir? Yeniyetmələrin gec yatmaq istəyi həqiqətən yalnız telefon istifadəsi ilə bağlıdırmı?

Uşağın yuxu ehtiyacı yaşdan asılıdır

Cəmiyyətdə uşaqların yuxusu ilə bağlı ən çox rast gəlinən yanlış fikirlərdən biri bütün yaş qruplarına eyni yuxu müddətinin aid edilməsidir.

Halbuki uşağın yuxuya olan ehtiyacı yaş artdıqca dəyişir. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) tövsiyələrinə görə, 6–12 yaşlı uşaqlar sutkada 9–12 saat, 13–18 yaşlı yeniyetmələr isə 8–10 saat yatmalıdır.

Daha kiçik yaş qruplarında isə yuxu ehtiyacı daha çoxdur. 3–5 yaşlı uşaqlar üçün sutkada 10–13 saat yuxu tövsiyə olunur və bu müddətə gündüz yuxusu da daxil ola bilər.

Bu rəqəmlər göstərir ki, ibtidai sinif şagirdi ilə yeniyetmənin yuxu rejimini eyni qaydada qurmaq düzgün deyil.

Yay rejimi məktəb başlayanda niyə problemə çevrilir?

Yay tətilində uşaqların gündəlik rejimi adətən daha sərbəst olur. Səhər məktəbə getmək məcburiyyəti olmadığı üçün uşaq gecə daha gec yata, səhər isə daha çox yata bilər.

Gecə saatlarında telefon, planşet və televizordan istifadə, ailəvi tədbirlər, səyahətlər və digər fəaliyyətlər də yatma vaxtını gecikdirir.

Məktəb başlayanda isə vəziyyət bir anda dəyişir. Uşaq səhər erkən oyanmalı, məktəbə getməli, dərslərdə diqqətini cəmləməli və günün sonunda yenidən vaxtında yata bilməlidir.

Məhz burada əsas problem ortaya çıxır: bədən yay rejimindən çıxmağa hazır olmadan uşağın gündəlik cədvəli dəyişir.

“Bir gecədə rejimi düzəltmək” mümkündürmü?

Mütəxəssislər yuxu rejiminin tədricən dəyişdirilməsini daha məqsədəuyğun hesab edirlər.

Məsələn, yay boyunca gecə saat 00:30–01:00-da yatan uşağı məktəbin ilk günündə saat 21:00-da yatağa göndərmək real nəticə verməyə bilər. Uşaq həmin saatda yuxuya gedə bilmədiyi üçün yataqda uzun müddət oyaq qala bilər.

Daha düzgün yanaşma yatmaq və oyanmaq vaxtını mərhələli şəkildə erkənləşdirməkdir.

Əgər uşaq hər gün əvvəlkindən bir qədər tez yatmağa və səhər daha tez oyanmağa başlayırsa, orqanizmin yeni rejimə uyğunlaşması asanlaşa bilər.

Başqa sözlə, məktəb rejimi sentyabrın ilk gecəsi deyil, ondan əvvəl formalaşdırılmalıdır.

Yuxusuz uşaq dərsdə nə yaşayır?

Yuxu uşağın sadəcə istirahət etməsi üçün lazım deyil.

Kifayət qədər yuxu diqqət, yaddaş, öyrənmə və emosional vəziyyət üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Uşaq kifayət qədər yatmadıqda səhər oyanmaqda çətinlik çəkə, gün ərzində yorğun və əsəbi ola, dərsdə diqqətini cəmləməkdə çətinlik çəkə bilər.

Bəzən valideyn uşağın dərsə marağının azaldığını, diqqətsiz və ya aqressiv davrandığını düşünür. Halbuki problemin səbəblərindən biri yuxu çatışmazlığı ola bilər.

Bu baxımdan “uşaq tənbəldir”, “dərs oxumaq istəmir” kimi qiymətləndirmədən əvvəl onun yuxu rejiminə də diqqət yetirmək vacibdir.

Yeniyetmə niyə gec yatır?

Mövzunun ən maraqlı tərəflərindən biri də yeniyetmələrdir.

Valideynlərin bir qismi övladının gec yatmasını yalnız telefon və internetlə əlaqələndirir. Təbii ki, ekran qarşısında uzun müddət qalmaq yuxunun gecikməsinə səbəb ola bilər. Lakin yeniyetməlik dövründə bioloji saatın daha gec vaxta meyllənməsi də müşahidə olunur.

Bu səbəbdən bəzi yeniyetmələr axşam saatlarında özlərini daha enerjili hiss edir, səhər isə oyanmaqda çətinlik çəkirlər.

Deməli, məsələyə yalnız:

“Telefonu əlindən al və yat!”

yanaşması ilə baxmaq kifayət etmir.

Valideyn yeniyetmənin bioloji dəyişikliklərini nəzərə almaqla yanaşı, ekran istifadəsi və gündəlik rejim üçün də aydın qaydalar müəyyənləşdirməlidir.

Telefon uşağın yuxusunu necə poza bilər?

Məktəb yaşlı uşaqların yuxu rejiminə təsir edən əsas amillərdən biri gecə saatlarında ekran qarşısında qalmaqdır.

Telefon və planşetdə sosial şəbəkələrə baxmaq, video izləmək və oyun oynamaq uşağın yatmaq vaxtını gecikdirə bilər. Bundan başqa, ekranlardan gələn işıq da yuxuya hazırlıq prosesinə təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən yatağa getməzdən əvvəl telefon və digər elektron cihazlardan istifadəni məhdudlaşdırmaq faydalıdır.

Məsələn, ailə daxilində belə bir qayda müəyyənləşdirilə bilər:

21:00 – telefon və planşet kənara qoyulur

21:00–21:30 – duş, kitab və sakit fəaliyyət

21:30 – yatağa hazırlıq

22:00 – yuxu

Lakin bu saatlar bütün uşaqlar üçün universal deyil. Uşağın hansı saatda yatmalı olması onun yaşından, səhər nə vaxt oyanmasından və sutka ərzində neçə saat yuxuya ehtiyac duymasından asılıdır.

Həftəsonu edilən səhv

Uşağın məktəb günlərində erkən, həftəsonu isə çox gec yatması da yuxu rejiminin pozulmasına səbəb ola bilər.

Məsələn, həftə ərzində səhər saat 07:00-da oyanan yeniyetmə şənbə və bazar günləri günorta saatlarına qədər yatırsa, bazar günü gecə erkən yatmaq onun üçün çətinləşə bilər.

Nəticədə bazar ertəsi səhər yenidən oyanmaq problemi yaranır.

Bu səbəbdən həftəsonu da yuxu və oyanma saatlarının həddindən artıq dəyişdirilməməsi daha məqsədəuyğundur.

Valideynlər nə etməlidir?

Mütəxəssislərin tövsiyələri əsasında valideynlər məktəb rejiminə keçid zamanı bir neçə məqama diqqət yetirə bilərlər:

uşağın yatmaq və oyanmaq saatını tədricən dəyişmək;
hər gün mümkün qədər eyni saatlarda yatmaq və oyanmaq;
yatmazdan əvvəl telefon, planşet və digər ekranları kənara qoymaq;
yataq otağını sakit, qaranlıq və rahat saxlamaq;
axşam saatlarında həddindən artıq aktiv fəaliyyətləri azaltmaq;
uşağın gün ərzində fiziki aktiv olmasına imkan yaratmaq;
həftəsonu yuxu rejimini kəskin şəkildə dəyişməmək;
yeniyetməni “tənbəl” və ya “intizamsız” adlandırmaq əvəzinə problemin səbəbini araşdırmaq.

Ən vacibi isə uşağın yuxu rejimini cəza və məcburiyyət üzərindən deyil, gündəlik vərdiş kimi formalaşdırmaqdır.

Nə zaman həkimə müraciət etmək lazımdır?

Əgər uşaq kifayət qədər yatmasına baxmayaraq gün ərzində davamlı şəkildə yuxulu olursa, dərsdə diqqətini toplamaqda ciddi çətinlik çəkirsə, gecələr tez-tez oyanırsa, yüksək səslə xoruldayırsa və ya yuxu problemi uzun müddət davam edirsə, bunu yalnız məktəb rejiminə uyğunlaşma problemi kimi qəbul etmək olmaz.

Belə hallarda pediatrla və ya yuxu problemləri üzrə mütəxəssislə məsləhətləşmək lazımdır.

Nəticə: Uşağın uğurlu məktəb günü gecədən başlayır

Məktəbə hazırlıq yalnız çanta, forma, dəftər və dərslik almaqdan ibarət deyil. Uşağın yeni dərs ilinə fiziki və zehni hazırlığında keyfiyyətli yuxu da mühüm rol oynayır.

Yay boyunca gec yatmağa alışmış uşağın rejimini bir gecədə dəyişmək əvəzinə, onu mərhələli şəkildə məktəb rejiminə uyğunlaşdırmaq daha doğru yanaşmadır.

Valideyn üçün əsas rəqəmlər isə bunlardır:

3–5 yaş – 10–13 saat

6–12 yaş – 9–12 saat

13–18 yaş – 8–10 saat

Deməli, “8 saat yuxu bütün uşaqlara kifayətdir” fikri doğru deyil.