Maddi və qeyri-maddi mədəni irsin UNİKAL NÜMUNƏSİ:

Azərbaycanın qədim şəhərləri sırasında özünəməxsus tarixi-memarlıq siması ilə seçilən Şəki əsrlər boyu müxtəlif sivilizasiyaların, sənətkarlıq ənənələrinin və memarlıq məktəblərinin qovuşduğu mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Şəhərin tarixi memarlıq ansamblında xüsusi yer tutan Şəki Xan sarayı isə Azərbaycan milli memarlığının ən qiymətli nümunələrindən biri kimi diqqəti cəlb edir. XVIII əsrdə Şəki xanlarının yay iqamətgahı kimi inşa edilən saray binası təkcə tarixi tikili deyil, həm də xalqın estetik düşüncəsini, sənətkarlıq bacarığını və nəsildən-nəslə ötürülən mədəni ənənələrini özündə yaşadan canlı irs nümunəsidir. 2019-cu ildə Şəkinin tarixi mərkəzi ilə birlikdə Xan Sarayının UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi də bu mədəni irsin beynəlxalq dəyərini bir daha təsdiqləyən mühüm hadisə olmuşdur.

Şəki Xan sarayının tarixi və memarlıq əhəmiyyəti onun zahiri görünüşündən daha geniş məna daşıyır. Saray XVIII əsrin ikinci yarısında Şəki xanlığının siyasi və mədəni həyatının mühüm məkanlarından biri kimi formalaşmışdır. Ənənəvi saray memarlığından fərqli olaraq, burada monumental ölçülərdən çox, incəlik, dekorativ zənginlik və sənətkarlıq ustalığı ön plana çıxır. İki mərtəbəli sadə plan quruluşuna malik sarayın daxili və xarici tərtibatı Azərbaycan memarlığında ağac, şüşə, boya və ornamentin necə yüksək sənət səviyyəsində birləşdirilə bildiyini nümayiş etdirir.

Şəki Xan sarayı ilk növbədə maddi mədəni irsin qiymətli nümunəsidir. Sarayın memarlığına nəzər saldıqda insanı heyrətləndirən əsas cəhət onun zəngin və incə bədii tərtibatıdır. Abidənin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri də şəbəkə üsulu ilə hazırlanmış pəncərələridir. Rəngli şüşə parçalarının xırda taxta elementlərlə birləşdirilməsi nəticəsində yaradılan şəbəkə pəncərələri həm texniki mürəkkəbliyi, həm də estetik gözəlliyi ilə seçilir. Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, ənənəvi şəbəkə sənətində taxta hissələri bir-birinə birləşdirmək üçün mismar və yapışqandan istifadə olunmur. Kiçik taxta parçalarının xüsusi yuvalar vasitəsilə birləşdirilməsi ustadan yüksək dəqiqlik, səbir və peşəkarlıq tələb edir. Bu xüsusiyyət şəbəkəni yalnız dekorativ element deyil, eyni zamanda mürəkkəb ənənəvi texnologiyanın məhsulu kimi qiymətləndirməyə imkan verir.

Sarayın pəncərələrindən süzülən rəngli işıq isə onun memarlığını adi konstruksiyadan sənət əsərinə çevirir. Günəş şüaları rəngli şüşələrdən keçərək interyerdə müxtəlif rəng çalarları yaradır və gün ərzində dəyişən vizual mühit formalaşdırır. Beləliklə, memar və sənətkar yalnız divar və pəncərə yaratmayıb, eyni zamanda işıqdan istifadə etməklə daim dəyişən estetik məkan meydana gətirib. Bu baxımdan Xan Sarayının memarlığında təbiət, işıq və sənətin vəhdətini müşahidə etmək mümkündür.

Sarayın bədii tərtibatının digər mühüm xüsusiyyəti divar rəsmləridir. İnteryerlərdə müxtəlif süjetli kompozisiyalar, nəbati və həndəsi ornamentlər, döyüş və ov səhnələri, insan və heyvan təsvirləri diqqəti cəlb edir. Bu təsvirlər yalnız dekorativ məqsəd daşımır. Onlar dövrün dünyagörüşü, saray mədəniyyəti, geyimləri, silahları və həyat tərzi haqqında müəyyən təsəvvür yaradan vizual tarixi mənbə funksiyası daşıyır. Buna görə Xan Sarayını müəyyən mənada “rənglərə köçürülmüş yaddaş” kimi də səciyyələndirmək mümkündür.

Lakin sarayın mədəni əhəmiyyətini yalnız onun divarları, pəncərələri və rəsmləri ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Abidənin maddi görünüşünün arxasında onu ərsəyə gətirən zəngin qeyri-maddi mədəni irs dayanır. Şəbəkənin hazırlanma üsulları, ağac üzərində işləmə, ornamentlərin yaradılması, rəng və naxışların seçilməsi kimi bilik və bacarıqlar ustadan şagirdə ötürülərək bu günə qədər qorunub saxlanılmışdır. Beləliklə, saray yalnız keçmişdə yaradılmış bir bina deyil, həm də ənənəvi sənətkarlıq məktəbinin izlərini qoruyan mədəni yaddaş məkanıdır. Deməli, sarayın fiziki quruluşu maddi irsi təmsil etdiyi halda, onun yaradılmasına imkan verən bilik, bacarıq, sənətkarlıq üsulları və estetik prinsiplər qeyri-maddi irsin mühüm komponentləridir.

Bu xüsusiyyət Şəki Xan sarayını mədəni irsin qorunmasına dair müasir yanaşmalar baxımından da maraqlı nümunəyə çevirir. Çünki abidəni qorumaq yalnız onun divarlarını və ayrı-ayrı hissələrini fiziki baxımdan mühafizə etmək demək deyil. Əgər həmin abidəni yaradan ənənəvi sənətkarlıq bilikləri unudularsa, irsin mühüm bir hissəsi də itirilə bilər. Buna görə şəbəkəçilik, ağacişləmə, ornament sənəti kimi ənənələrin yaşadılması və gənc nəsillərə öyrədilməsi maddi abidələrin qorunması qədər əhəmiyyətlidir.

Xan sarayı ilə bağlı diqqətçəkən məqamlardan biri də nisbətən kiçik ölçülü bir saray daxilində son dərəcə zəngin və mürəkkəb bədii tərtibatın cəmlənməsidir. Burada hər bir detalın – pəncərənin, naxışın, rəngin, divar rəsminin və taxta elementin – ümumi kompozisiyada öz funksiyası vardır. Bu isə göstərir ki, ənənəvi Azərbaycan memarlığında gözəllik yalnız zahiri bəzək kimi qəbul edilməyib; funksionallıq, təbiət, işıq və dekorativ sənət vahid estetik sistem təşkil edib.

Şəki Xan sarayının dəyəri məhz bu bütövlükdə meydana çıxır. Burada maddi və qeyri-maddi mədəni irs bir-birindən ayrılmaz şəkildə mövcuddur. Sarayın divarları, qapıları, şəbəkə üsulu ilə hazırlanmış pəncərələri, tavanı və divar rəsmləri gözlə gördüyümüz maddi irsdirsə, onların arxasında dayanan sənətkarlıq təcrübəsi, bilik və bacarıqlar, estetik təsəvvürlər və ənənələrin ötürülməsi qeyri-maddi irsi formalaşdırır. Başqa sözlə, saray gözlə gördüyümüz irsdirsə, onun arxasında dayanan sənətkarlıq ənənələri bu abidəyə ruh verən və onu yaşadan görünməyən irsdir.

Nəticə etibarilə, Şəki Xan sarayı yalnız XVIII əsrdən günümüzə gəlib çatmış tarixi memarlıq abidəsi deyil. O, Azərbaycan xalqının yaradıcılığını, milli estetik düşüncəsini və sənətkarlıq mədəniyyətini özündə birləşdirən çoxqatlı mədəni yaddaş məkanıdır. Sarayın hər bir şəbəkəsində ustanın əməyini, hər bir ornamentində xalqın estetik dünyagörüşünü, hər bir divar rəsmi və dekorativ kompozisiyasında isə tarixi yaddaşın izlərini görmək mümkündür.

Bu səbəbdən Şəki Xan sarayının qorunması yalnız keçmişin bir abidəsini gələcəyə çatdırmaq deyil, həm də onu yaradan bilik və sənət ənənələrini yaşatmaq deməkdir. Abidənin gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün onun memarlıq xüsusiyyətlərinin və bədii-dekorativ elementlərinin qorunması ilə yanaşı, şəbəkəçilik, ağacişləmə və digər ənənəvi sənət sahələrinin yaşadılması və inkişaf etdirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki mədəni irs yalnız daşda, ağacda və rəngdə yaşamır; onu yaşadan insan yaddaşı, ustalıq və ənənədir. Şəki Xan Sarayı isə maddi və qeyri-maddi irsin bu vəhdətini ən parlaq şəkildə nümayiş etdirən unikal Azərbaycan nümunələrindən biridir.

Sevil MİRZƏLİYEVA

“Yuxarı Baş” Milli Tarix-Memarlıq Qoruğunun elmi işçisi