İnsan öldükdə beynində nə baş verir? -

İnsan öldükdə orqanizmdə baş verən ən mürəkkəb proseslərdən biri beyində yaşanır. Ürəyin dayanması ilə beynə qan və oksigen axını kəsilir, lakin bu, beynin bütün fəaliyyətinin həmin saniyədə tamamilə yox olması demək deyil. Elmi araşdırmalar göstərir ki, ölüm prosesi ani bir “söndürülmə”dən daha çox, mərhələli şəkildə baş verən fizioloji prosesdir.

Ürək dayandıqdan sonra beyində nə baş verir?

Ürək fəaliyyətini dayandırdıqda beyinə qan axını kəskin şəkildə azalır. Bunun nəticəsində neyronlar oksigen və qlükoza çatışmazlığı ilə üzləşir. Beyin digər orqanlarla müqayisədə oksigen çatışmazlığına xüsusilə həssasdır.

Araşdırmaların icmalına görə, qəfil qan dövranı dayanmasından sonra şüurun itməsi və elektroensefaloqrammada (EEQ) ölçülən beyin elektrik aktivliyinin böyük hissəsinin itməsi çox vaxt 30 saniyədən az müddətdə baş verir. Lakin prosesin müddəti ölümün səbəbindən, insanın əvvəlki sağlamlıq vəziyyətindən və qan dövranının necə dayandığından asılı olaraq dəyişə bilər.

Bu o deməkdir ki, “ürək dayandı — beyin həmin anda tamamilə söndü” fikri elmi baxımdan həddindən artıq sadələşdirilmiş yanaşmadır.

Beyin hüceyrələri dərhal ölmür

Qan dövranının dayanması ilə beyin hüceyrələri dərhal məhv olmur. Əvvəlcə enerji çatışmazlığı yaranır. Neyronlar normal fəaliyyət göstərmək üçün böyük miqdarda enerji tələb edir. Oksigen olmadıqda hüceyrələrin enerji istehsalı pozulur, ion balansı dəyişir və neyronların normal elektrik fəaliyyəti tədricən sıradan çıxır.

Uzunmüddətli oksigensizlik nəticəsində hüceyrələrdə şişmə, kimyəvi tarazlığın pozulması və nəticədə geri dönməz zədələnmə baş verə bilər.

Məhz buna görə ürək dayanması zamanı reanimasiya mümkün qədər tez başlanmalıdır. Qan dövranının bərpası beynin zədələnməsinin qarşısını almaq və insanın sağ qalma şansını artırmaq baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır.

Maraqlı məqam: ölümə yaxın beyində elektrik aktivliyi arta bilərmi?

Son illərdə alimlərin diqqətini çəkən ən maraqlı məsələlərdən biri ölüm prosesinin bəzi mərhələlərində beyində müəyyən elektrik aktivliyinin müşahidə edilməsidir.

2022-ci ildə dərc edilən bir araşdırmada ürək dayanması zamanı və ölüm prosesində olan 87 yaşlı bir xəstənin beynindən davamlı EEQ məlumatları əldə edilmişdi. Tədqiqatçılar ürək dayanmasından sonra bəzi yüksək tezlikli, xüsusilə gamma diapazonunda fəaliyyət göstəricilərində dəyişikliklər müşahidə ediblər.

Gamma dalğaları yaddaş, diqqət və müxtəlif şüur prosesləri ilə əlaqələndirilir. Lakin burada çox mühüm bir məqam var: bu cür elektrik aktivliyinin mövcudluğu insanın həmin anda şüurlu olduğu və ya ölümündən sonra şüurun davam etdiyi anlamına gəlmir.

Alimlər bunun son neyron fəaliyyətinin bir forması, beynin oksigen çatışmazlığına reaksiyası və ya başqa fizioloji mexanizm olub-olmadığını hələ tam müəyyənləşdirə bilməyiblər.

“Ölümə yaxın təcrübələr” necə izah olunur?

Ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılan bəzi insanlar müxtəlif qeyri-adi təcrübələr yaşadıqlarını bildirirlər. Onlar parlaq işıq gördüklərini, özlərini bədənlərindən kənarda hiss etdiklərini, həyatlarının müəyyən hadisələrini xatırladıqlarını və ya qəribə sakitlik hiss etdiklərini söyləyə bilirlər.

Bu hadisələr elm aləmində “near-death experiences” — ölümə yaxın təcrübələr kimi tanınır.

2023-cü ildə Resuscitation jurnalında dərc edilmiş AWARE-II adlı çoxmərkəzli araşdırmada 25 xəstəxanada ürək dayanması keçirən 567 xəstə müşahidə olunub. Onlardan 53 nəfəri sağ qalıb və müsahibədə iştirak edən 28 nəfərin 11-i ürək dayanması və ya reanimasiya prosesi ilə əlaqəli yadda qalan təcrübələr bildirmişdi.

Tədqiqatçılar bəzi hallarda reanimasiya zamanı EEQ-də şüurlu fəaliyyətlə uyğunlaşa bilən beyin ritmlərinin müşahidə edildiyini də bildiriblər. Lakin bu nəticələr ölüm sonrası şüurun mövcudluğunu sübut etmir.

Başqa sözlə, ölümə yaxın təcrübələrin real şəkildə yaşandığını göstərən məlumatlar var, amma onların ölüm anında şüurun beyindən müstəqil mövcudluğuna sübut olduğu elmi cəhətdən təsdiqlənməyib.

Beyin ölümü ilə ürək dayanması eyni şey deyil

Burada iki anlayışı bir-birindən ayırmaq xüsusilə vacibdir: ürək dayanması və beyin ölümü.

Ürək dayanması zamanı qan dövranı dayanır və insanın həyatı xilas edilə bilər. Vaxtında CPR, defibrilasiya və digər tibbi müdaxilələrlə qan dövranı bərpa olunarsa, insan yenidən həyata qaytarıla bilər.

Beyin ölümü isə beynin bütün funksiyalarının, o cümlədən beyin kötüyü funksiyalarının geri dönməz şəkildə itirilməsi ilə xarakterizə olunan tibbi vəziyyətdir. Bu vəziyyət koma ilə eyni deyil və tibbi baxımdan geri dönməz hesab olunur.

Bu fərq “ölən insanın beyni bir müddət işləyir” kimi xəbərlərin düzgün başa düşülməsi üçün çox vacibdir.

Ölüm anında beyin nə hiss edir?

Elmin hazırkı səviyyəsi bu suala tam və qəti cavab verməyə imkan vermir.

Ürək dayanmasından sonra şüurun çox sürətlə itirilməsi gözlənilir. Lakin bəzi xəstələrdə reanimasiya prosesinin müxtəlif mərhələlərində beyin elektrik aktivliyinin müəyyən formaları müşahidə edilib. Bunun subyektiv olaraq insanın nə hiss etməsi ilə birbaşa əlaqəsini müəyyənləşdirmək isə olduqca çətindir.

Başqa sözlə, EEQ-də müəyyən dalğaların görünməsi avtomatik olaraq “insan həmin anda düşünür, görür və eşidir” demək deyil.

Bəs insan öldükdən sonra beyin nə qədər müddət fəaliyyət göstərə bilər?

Bunun üçün hamıya aid olan dəqiq saniyə və ya dəqiqə göstərmək mümkün deyil.

Qəfil qan dövranı dayanması ilə bağlı əvvəlki araşdırmaların icmalı EEQ fəaliyyətinin çox vaxt 30 saniyədən az müddətdə itirildiyini göstərir.

Bununla yanaşı, reanimasiya şəraitində aparılan yeni tədqiqatlarda ürəyə qan axını bərpa etməyə çalışan CPR zamanı müəyyən beyin fəaliyyətinin daha uzun müddət müşahidə edilə bildiyi göstərilib. Bu isə “beyin bir saat ərzində normal işləyir” mənasına gəlmir. Söhbət müxtəlif şəraitlərdə müşahidə edilən elektrik siqnallarından gedir və onların şüurla əlaqəsi hələ tam aydın deyil.

Alimlərin hələ cavablandıra bilmədiyi əsas sual

Ölüm prosesi ilə bağlı ən böyük elmi suallardan biri şüurun tam olaraq nə zaman və hansı mexanizmlə itdiyidir.

Beyində müəyyən elektrik aktivliyinin qalması ilə insanın şüurlu olması eyni anlayış deyil. Eyni zamanda, ürək dayanmasından sonra həyata qaytarılan insanların xatirələri də elm üçün ciddi araşdırma mövzusudur.

Mövcud sübutlar göstərir ki, ölüm bioloji baxımdan tək bir anda baş verən hadisə deyil, müxtəlif sistemlərin ardıcıl şəkildə fəaliyyətini itirdiyi mürəkkəb prosesdir. Ürəyin dayanması, şüurun itməsi, beyin elektrik aktivliyinin azalması, beyin hüceyrələrinin zədələnməsi və nəhayət geri dönməz beyin ölümü bir-biri ilə əlaqəli, lakin eyni hadisələr deyil.

İnsan öldükdə beyində əvvəlcə qan və oksigen çatışmazlığı yaranır. Şüur adətən çox qısa müddət ərzində itir, beyin elektrik aktivliyi kəskin şəkildə azalır və uzunmüddətli oksigensizlik nəticəsində neyronlarda geri dönməz zədələnmələr başlayır.

Bununla belə, müasir araşdırmalar ölüm prosesinin əvvəllər düşünüldüyündən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Bəzi hallarda ürək dayanmasından sonra müəyyən beyin elektrik aktivliyi müşahidə edilə bilər. Ölümə yaxın təcrübələr keçirən insanların xatirələri də bu sahədə yeni suallar doğurur.

Ancaq hazırda bu müşahidələr ölümündən sonra insan şüurunun davam etdiyini elmi şəkildə sübut etmir. Elm yalnız onu deməyə imkan verir ki, həyatın son saniyələri və dəqiqələrində beyində hələ tam öyrənilməmiş mürəkkəb fizioloji proseslər baş verir.

Ən maraqlı nəticə isə budur: ölüm beyinin bir düymə kimi birdən-birə “sönməsi” deyil; beyin fəaliyyətinin mərhələli şəkildə dəyişdiyi bioloji keçid prosesidir.