“Bir dəqiqə baxım” deyib saatlarla telefonda qalırıq – Beynimizdə nə baş verir?
“Bir dəqiqə baxım” dedikdən sonra saatların necə keçdiyini hissetməmək təsadüf deyil; bu, insan psixologiyası ilə müasir texnologiyanın kəsişməsində qurulmuş şüurlu tələdir.
Gündəlik həyatımızda “sosial şəbəkə pəncərəsini” sadəcə bir neçə saniyəlik açmaq istəyirik. Lakin ekrana toxunduğumuz andan etibarən beynimiz biokimyəvi səviyyədə tamamilə fərqli bir rejimə keçir. Süni intellekt alqoritmləri, sonsuz fırlanma (infinite scroll) mexanizmi və vizual qıcıqlandırıcılar insan beyninin ibtidai mexanizmlərini hədəf alır. Sosial şəbəkələrin əsas hərəkətverici qüvvəsi beynin mükafat sistemidir. Ekranda hər yeni bildiriş, hər yeni videonu yuxarı çəkmə anı və ya bəyənmə (like) sayı beynimizdə dopamin neyromediatorunun ifraz olunmasına səbəb olur.
Dopamin, bir çoxlarının düşündüyü kimi, sadəcə zövq həzzi deyil; o, axtarış və gözlənti hormonudur. Yəni beyin növbəti videoda və ya postda nə olacağını bilmədiyi üçün davamlı olaraq “bəlkə maraqlı bir şey çıxdı” gözləntisi ilə barmağımızı ekran üstündə saxlamağa məcbur edir. Bu mexanizm qumar oyunlarındakı uduş gözləntisi ilə tamamilə eynidir. Neyropsixologiya üzrə mütəxəssislər bildirirlər ki, rəqəmsal platformalar beynin diqqət mexanizmini birbaşa ələ keçirir:
“Problem insanların iradəsizliyində deyil, qarşı tərəfdə minlərlə mühəndisin və psixoloqun hazırladığı alqoritmlərin olmasındadır. Biz ekranı hər fırlatdıqda prefrontal qabıq — yəni məntiqi qərarlar verən və vaxtı idarə edən beynimizin ‘şüurlu mərkəzi’ zəifləyir. Əvəzində holdsional və primitiv mükafat mərkəzi aktivləşir. Beyin az enerji sərf edərək sürətli dopamin almağa öyrəşdikdə, vaxt hissiyyatını (təbii sirkad ritmi) tamamilə itirir. Bu duruma neyrobiologiyada ‘rəqəmsal hipnoz’ da demək olar.”
Beynimizdə gedən digər proses isə vaxt korluğu və Zeyqarnik effekti ilə bağlıdır. Sonsuz lent formatı (infinite scrolling) məzmunun bitdiyini bildirən heç bir vizual sərhəd təqdim etmir. Əvvəllər kitabın fəsli bitdikdə və ya qəzetin son səhifəsinə çatdıqda beyinə "dayan" siqnalı gedirdisə, sosial şəbəkələrdə bu sərhəd ləğv edilib.
Sərhədsiz məzmun axını beynin diqqət mərkəzini (Default Mode Network) iflic edir. Nəticədə zamanın necə keçdiyini qiymətləndirən neyron şəbəkələri passivləşir və "bir dəqiqə" faktiki olaraq 2-3 saatlıq rəqəmsal yorğunluqla əvəz olunur.
Bu vəziyyətdən çıxış yolu iradəyə güvənmək deyil, çünki iradə gücü biokimyəvi reaksiyalar qarşısında tez tükənir. Ekran müddətinə məhdudiyyət qoymaq, bildirişləri söndürmək və ekrafı fırlatmazdan əvvəl "hazırda bura niyə daxil oldum?" sualını verərək prefrontal qabığı aktivləşdirmək bu rəqəmsal tələdən qorunmağın əsas yollarıdır.
Xpress.az
