Dünya altdan soyulur
Alimlər müəyyən ediblər ki, qitələrin alt hissəsindən parçalar milyonlarla il ərzində yavaş-yavaş qoparaq okean mantosuna daşınır və bu “gizli soyulma prosesi” okean ortasında gözlənilməz vulkanizmi qidalandırır.
Yeni araşdırma diqqətçəkici bir cavab təqdim edir: Qitələr yalnız səthdən ayrılmır — eyni zamanda alt tərəflərindən də soyulur və əvvəldən düşünüləndən çox daha böyük məsafələrə daşınır.
Alimlər, qitələr tektonik qüvvələr tərəfindən gərildikdə manto və qitələrin davranışını təqlid edən simulyasiyalar hazırladılar.
Əvvəlki araşdırmalara əsasən, qitələr ayrıldığında dərin tektonik qüvvələrin qitələrin dibi altında — təxminən 150–200 km dərinlikdə — “manto dalğası” əmələ gətirdiyi və bunun qitə köklərini qeyri-sabit hala saldığı məlum idi.
Bu dalğa o qədər yavaş hərəkət edir ki, gözlə görünmür — bir salyangozun sürətindən milyon dəfə yavaş — və qitələrin dərin köklərindəki maddələri tədricən soyub qoparır.
Soyulan qitə parçaları daha sonra üfüqi istiqamətdə, bəzi hallarda 1.000 km-dən çox məsafəyə daşınaraq okean mantosuna qarışır və on milyonlarla il ərzində okean ortasında vulkanizmi qidalandırır.
“Qitələr ayrıldıqdan çox uzun müddət sonra belə mantonun bu ayrılmanın təsirini hiss edə bildiyini gördük. Yeni bir okean hövzəsi yarandıqda proses dayanmır; manto hərəkət etməyə, yenidən təşkil olunmağa və zənginləşmiş materialı mənbədən çox uzaqlara daşımağa davam edir.”
Tədqiqat qrupu, superqitə Qondvananın 100 milyon il əvvəl parçalanmasından sonra Hind Okeanında yaranan Dənizdağı Vilayəti kimi bölgələrdən geokimyəvi məlumatlar təhlil etdi.
Simulyasiyalar və kimyəvi araşdırmalar nəticəsində məlum oldu ki, Qondvana ayrıldıqdan çox qısa bir müddət sonra qeyri-adi dərəcədə zənginləşmiş bir maqma püskürməsi yer səthinə çıxıb.
On milyonlarla il ərzində bu kimyəvi siqnal zəifləyib; çünki qitə altındakı material axını azalmışdı. Üstəlik, bu proses zamanı dərin bir manto tükünün yüksəldiyinə dair heç bir işarə yox idi — halbuki geoloqlar uzun illər bunun cavabdeh olduğunu düşünmüşdülər.
“Manto tükülərini tamamilə istisna etmirik; lakin bu kəşf, Yer mantosunun tərkibini formalaşdıran tamamilə yeni bir mexanizmə işarə edir. Manto dalğaları qitə mənşəli material yığınlarını okean mantosuna çox uzaqlara daşıya bilər və bu kimyəvi izi qitələr parçalandıqdan çox sonra belə qalıcı hala gətirir.”
