Yatmazdan əvvəl telefon: Ekran qarşısında keçən son 1 saat orqanizmə nə edir?
Günün yorğunluğundan sonra yatağa uzanıb “cəmi bir neçə dəqiqə” sosial şəbəkələri nəzərdən keçirmək çoxumuz üçün zərərsiz bir adət kimi görünür. Lakin elmi araşdırmalar göstərir ki, yatmazdan əvvəl ekrandan yayılan işıq və qəbul edilən məzmun axını bioloji saatımızı alt-üst edir. Ekran qarşısında keçən həmin son 1 saat bədənimizdə hansı gizli zəncirvari reaksiyaları başladır?
Mavi işığın aldatmacası: Melatonin hormonunun bloklanması
İnsan orqanizmi minilliklər boyu günəş işığının batması ilə uyğunlaşan sirkad ritmə (daxili bioloji saat) malikdir. Qaranlıq düşdükdə beynimizin epifiz vəzi bədənə "yuxu vaxtıdır" siqnalını verən melatonin hormonu ifraz etməyə başlayır.
Smartfon, planşet və noutbuk ekranlarından yayılan mavi işıq (dalğa uzunluğu 450-480 nm) günəş işığının spektrinə çox bənzəyir. Yataqda telefona baxdıqda gözün torlu qişasındakı fotoreseptorlar günün hələ də davam etdiyini zənn edir. Nəticədə beynimiz melatonin hormonunun sintezini dayandırır və ya kəskin azaldır. Araşdırmalara görə, yatmazdan əvvəl 1 saat telefondan istifadə etmək yuxuya keçid müddətini orta hesabla 30-40 dəqiqə ləngidir.
Rəqəmsal oyanıqlıq: Prefrontal qabıq və kortizol sıçrayışı
Problem sadəcə ekranın işığında deyil, həm də telefondakı məzmuna verdiyimiz emosional reaksiyadadır. Neyrobioloqlar bu prosesi "psixoloji oyanıqlıq" (psychological arousal) adlandırırlar.
Yatmazdan əvvəl oxunan mənfi bir xəbər, iş e-poçtu və ya sosial şəbəkədəki gərgin bir müzakirə beynimizin təhlükə mərkəzini — amiqdalanı aktivləşdirir. Bədən "döyüş və ya qaç" rejiminə keçərək kortizol (stres hormonu) və adrenalin ifraz edir. Yuxuya getmək üçün nəbzimizin və bədən hərarətimizin düşməsi tələb olunduğu halda, kortizol sıçrayışı orqanizmi tam döyüş hazırlaşlığı vəziyyətində saxlayır.
Ekspert rəyi: Neyrobioloji və tibbi baxış
Dünya mətbuatında və tibb jurnalında yayımlanan tədqiqatlar yatmazdan əvvəl rəqəmsal cihazlardan istifadənin uzunmüddətli fəsadlarını vurğulayır:
Ekspert rəyi (Yuxu təbabəti və neyrobiologiya mütəxəssisi):
“Yatmazdan əvvəl ekrana baxdıqda biz yalnız yuxunun kəmiyyətini deyil, ən vacib olan kfəiyyətini — REM (dərin yuxu) fazasını itiririk. Beyin gecə boyu gündəlik məlumatları təmizləməli və toxumaları bərpa etməli olduğu halda, mavi işığın yaratdığı hormon disbalansı səbəbindən 'səthi yuxu' rejimində qalır. Səhər 8 saat yatsanız belə, özünüzü yorğun və əzgin hiss etməyinizin əsas səbəbi həmin son 1 saatın yuxu arxitekturasını bozmasıdır.”
Yatmazdan əvvəl telefon istifadəsini vərdişə çevirmək orqanizmdə xroniki problemlərə yol açır:
Metabolik pozuntular: Melatonin azlığı və keyfiyyətsiz yuxu iştahı idarə edən leptin və qrelin hormonlarının balansını pozur. Bu da gecə acıqmalara və çəki artımına gətirib çıxarır.
Yaddaş və diqqət zəifləməsi: Dərin yuxu fazasının qısalması beynin gün ərzində öyrənilənləri mənimsəməsinə və lazımsız toksinlərdən təmizlənməsinə mane olur.
Emosional dəyişkənlik: Xroniki yuxu pozuntusu təşviş pozuntusuna və depressiv ruh halına zəmin yaradır.
