Payız gəldi: İnsanlar niyə daha tez yorulur?
Payızın gəlişi ilə gündəlik həyat ritmində də müəyyən dəyişikliklər yaranır. Günlər qısalır, hava daha tez qaralır, insanlar açıq havada əvvəlki qədər vaxt keçirməyə bilər. Bəzi insanlarda isə bunun fonunda gün ərzində halsızlıq, yuxululuq və diqqətin azalması müşahidə olunur.
Bəs payızda insan niyə özünü daha yorğun hiss edir? Bunun səbəbi həqiqətən günəşin azalmasıdır, yoxsa problem yuxu rejimində, qidalanmada və həyat tərzindədir?
Günəş azalanda orqanizmdə nə dəyişir?
İnsan orqanizminin gündəlik ritmi işıq və qaranlıq dövrü ilə sıx əlaqəlidir. Gün işığının azalması bəzi insanlarda yuxu-oyanıqlıq ritminə təsir göstərə bilər. Xüsusilə mövsümi depressiya – seasonal affective disorder (SAD) yaşayan insanlarda payız və qış aylarında enerji azalması, yuxululuq və diqqət problemləri müşahidə oluna bilər.
NIMH-in məlumatına görə, günlərin qısalması ilə bəzi insanlarda mövsümi əhval dəyişiklikləri meydana çıxa bilər. Bu vəziyyətdə yorğunluq, enerjinin azalması, yuxu və iştah dəyişiklikləri də görülə bilər.
Lakin burada mühüm məqam var: payızda özünü yorğun hiss edən hər kəsdə mövsümi depressiya olduğunu söyləmək olmaz. Sadə mövsümi dəyişikliklə tibbi vəziyyət arasında fərq qoymaq lazımdır.
Yuxu rejimi pozulanda yorğunluq artır
Payızın başqa bir təsiri gündəlik rejimin dəyişməsidir. Yay aylarında gec yatmağa, səhərlər daha gec oyanmağa alışan insanın iş və məktəb rejiminə qayıtması yuxu müddətini və keyfiyyətini dəyişə bilər.
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzi (CDC) böyüklər üçün gündə ən azı 7 saat yuxu tövsiyə edir. 18–60 yaşlı böyüklər üçün tövsiyə olunan müddət 7 və daha çox saatdır.
Yəni insan gecə 5-6 saat yatıb gün ərzində özünü yorğun hiss edirsə, səbəbi ilk növbədə payızda deyil, yuxu çatışmazlığında axtarmaq lazım gələ bilər.
“Çox yatıram, amma yenə də yorğunam” – səbəb nə ola bilər?
Məsələ yalnız yuxunun müddətindən ibarət deyil. Yuxunun keyfiyyəti də əhəmiyyətlidir.
Gecə tez-tez oyanmaq, yuxuya getməkdə çətinlik, yuxu apnesi və digər yuxu pozuntuları insanın kifayət qədər yatmasına baxmayaraq səhər yorğun qalmasına səbəb ola bilər. MedlinePlus yorğunluğun mümkün səbəbləri arasında yuxu pozuntuları ilə yanaşı, qanazlığı, dəmir çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzin problemləri və bəzi digər xəstəlikləri də göstərir.
Bu səbəbdən “payız gəldi, ona görə yorğunam” yanaşması bütün hallarda doğru deyil.
D vitamini məsələsi: günəş azalanda nə baş verir?
Payız mövzusunda ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də D vitaminidir.
D vitamini orqanizmdə sümük sağlamlığı ilə yanaşı, əzələ, sinir və immun sisteminin normal fəaliyyətində rol oynayır. İnsan orqanizmi D vitaminini günəş şüalarının təsiri ilə dəridə sintez edə bilir. Günəşə az məruz qalmaq isə D vitamini səviyyəsinin aşağı düşməsi riskini artıra bilər.
Xüsusilə gününün böyük hissəsini qapalı məkanda keçirən, açıq havaya az çıxan insanlar risk qrupunda ola bilər. NIH-in məlumatına görə, günəşə nadir hallarda çıxan insanlar D vitamini çatışmazlığı baxımından risk daşıyırlar.
Amma burada da diqqətli olmaq lazımdır: hər payız yorğunluğunu D vitamini çatışmazlığı ilə əlaqələndirmək elmi baxımdan düzgün deyil.
D vitamininin səviyyəsini müəyyən etmək üçün tibbi qiymətləndirmə və lazım gəldikdə qan analizi aparıla bilər.
D vitamini preparatlarını özbaşına qəbul etmək olarmı?
Mövzunun başqa bir tərəfi də budur. İnsan özünü yorğun hiss edən kimi aptekdən yüksək dozalı D vitamini almağa meylli ola bilər.
Halbuki D vitamininin həddindən artıq qəbulu zərərli ola bilər. NIH məlumatına görə, böyüklər üçün gündəlik yuxarı qəbul həddi ümumilikdə 4 000 IU olaraq göstərilir; həkim çatışmazlığı müalicə etmək üçün fərqli doza təyin edə bilər. Həddindən artıq D vitamini qanda kalsiumun yüksəlməsinə və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
Ona görə də “yorğunam, deməli D vitamini içməliyəm” yanaşması əvəzinə əvvəlcə səbəbi müəyyənləşdirmək daha məqsədəuyğundur.
Bəs niyə bəzi insanlarda payız daha ağır keçir?
Burada bir neçə faktor eyni vaxtda üst-üstə düşə bilər:
1. Gün işığının azalması – gündəlik bioloji ritmə təsir göstərə bilər.
2. Açıq havada daha az vaxt keçirmək – fiziki aktivliyin azalmasına və günəşə məruz qalmanın azalmasına gətirib çıxara bilər.
3. Yuxu rejiminin dəyişməsi – gec yatmaq və kifayət qədər yatmamaq gün ərzində yorğunluğu artırır.
4. Qidalanma – qeyri-balanslı qidalanma dəmir və digər vacib qida maddələrinin çatışmazlığı ilə əlaqəli problemlərə yol aça bilər. Dəmir çatışmazlığı və qanazlığı yorğunluq yarada bilər.
5. Stress və iş yükü – yaydan sonra iş, məktəb və gündəlik öhdəliklərin artması da yorğunluq hissini gücləndirə bilər.
Yorğunluq nə vaxt “adi payız yorğunluğu” deyil?
Bu, araşdırmanın ən vacib məqamlarından biridir.
Əgər insan bir neçə gün özünü halsız hiss edirsə, yuxusunu və gündəlik rejimini qaydaya saldıqdan sonra vəziyyət yaxşılaşa bilər. Amma yorğunluq həftələrlə davam edirsə, normal yuxuya baxmayaraq keçmirsə və gündəlik fəaliyyəti məhdudlaşdırırsa, bunun səbəbi araşdırılmalıdır. MedlinePlus uzunmüddətli yorğunluğun müxtəlif tibbi səbəblərlə bağlı ola biləcəyini və belə hallarda həkimə müraciət edilməsini tövsiyə edir.
Məsələn, qanazlığı, dəmir çatışmazlığı, qalxanabənzər vəz problemləri, yuxu apnesi, depressiya və digər vəziyyətlər yorğunluqla özünü göstərə bilər.
