Xpress.az
Bakı: 22°C

Bizi izləyin

Ana səhifə Dünya ABŞ, Çin və Rusiya eyni masada:
ABŞ, Çin və Rusiya eyni masada:
Dünya

ABŞ, Çin və Rusiya eyni masada: Yeni dünya düzəni, yoxsa maraqların toqquşması?

Xpress.az Redaksiyası 19.11.2026 20:05

Dünya siyasətində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi günlə məhdudlaşmır. Bəzən bir masa arxasında keçirilən görüş beynəlxalq münasibətlərin gələcək istiqamətinə dair mühüm mesajlar verir. Noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin lideri Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin iştirakı ilə keçirilən üçtərəfli görüş də bu baxımdan diqqət çəkir.

Dünyanın üç böyük gücünün liderlərinin eyni platformada bir araya gəlməsi Vaşinqton, Pekin və Moskva arasındakı münasibətlərin mürəkkəb xarakterini bir daha gündəmə gətirir. Görüşün gündəliyində beynəlxalq təhlükəsizlik, nüvə risklərinin azaldılması, Ukrayna müharibəsi və iqtisadi əməkdaşlıq kimi məsələlər dayanır.

Lakin belə bir görüşün keçirilməsi tərəflər arasında bütün ziddiyyətlərin aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Əksinə, hər üç dövlətin öz strateji maraqlarını qorumağa çalışdığı bir vaxtda diplomatik təmasların intensivləşməsi dünya siyasətində güc balansının dəyişdiyini göstərir.

Bəs ABŞ, Çin və Rusiya hansı məqsədləri güdür? Vaşinqton niyə Pekinin yüksəlişindən narahatdır? Moskvanın Çinlə yaxınlaşması qlobal rəqabətə necə təsir edir?

ABŞ-nin Çin narahatlığı: Söhbət yalnız iqtisadi rəqabətdən getmir

ABŞ ilə Çin arasında münasibətlərin əsas mübahisə predmetlərindən biri qlobal iqtisadi və texnoloji gücün bölüşdürülməsidir.

Uzun illər dünya iqtisadiyyatında aparıcı mövqeyə malik olan ABŞ bu gün Çinlə bir sıra strateji sahələrdə ciddi rəqabətlə üzləşir. Pekin xüsusilə sənaye istehsalı, elektronika, elektrik avtomobilləri, batareyalar və süni intellekt sahəsində mövqelərini gücləndirib.

Vaşinqtonu narahat edən əsas məqam Çinin yalnız böyük istehsalçıya deyil, həm də texnoloji baxımdan müstəqil gücə çevrilməsidir.

ABŞ uzun müddətdir qabaqcıl yarımkeçiricilərin və onların istehsalı üçün zəruri texnologiyaların Çinə ötürülməsini məhdudlaşdırmağa çalışır. Bunun başlıca səbəbi həmin texnologiyaların həm mülki sənayedə, həm də hərbi sistemlərdə istifadə oluna bilməsidir.

“Financial Times”ın məlumatına görə, ABŞ-nin yeni ixrac nəzarəti qaydaları ilə əlaqədar TSMC və “Samsung” bəzi çiplərin Çinə göndərilməsini lisenziya məsələləri həll edilənədək dayandırıb.

Bu hadisə göstərir ki, ABŞ-Çin rəqabəti artıq yalnız gömrük rüsumları ilə məhdudlaşmır. Mübarizənin əsas istiqamətlərindən biri gələcəyin texnologiyalarına nəzarətdir.

Başqa sözlə, Vaşinqton Çinlə ticarət əlaqələrini tamamilə dayandırmaq niyyətində deyil. Lakin Pekinin strateji sahələrdə ABŞ-dən asılılığını azaltması və qlobal texnoloji rəqabətdə üstünlük qazanması Vaşinqtonun maraqlarına uyğun gəlmir.

Ticarət müharibəsində tərəflər niyə geri çəkilməyə məcburdur?

ABŞ və Çin arasında iqtisadi qarşıdurmanın maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, hər iki dövlət bir-birinə təzyiq göstərsə də, iqtisadi əlaqələri tamamilə dayandırmaq imkanına malik deyil.

Çin Amerika şirkətləri üçün mühüm istehsal və təchizat bazarıdır. ABŞ isə Çin məhsullarının satıldığı ən böyük və əhəmiyyətli bazarlardan biri olaraq qalır.

Donald Trampın tarif siyasəti Pekinə qarşı iqtisadi təzyiq vasitələrindən biri kimi istifadə olunur. Vaşinqton hesab edir ki, yüksək gömrük rüsumları və digər məhdudiyyətlər Çinlə ticarətdə şərtlərin yenidən müəyyənləşdirilməsinə imkan verə bilər.

Ancaq bu siyasətin ABŞ iqtisadiyyatı üçün də riskləri var. Tariflərin artırılması idxal məhsullarının bahalaşmasına, şirkətlərin istehsal xərclərinin yüksəlməsinə və nəticədə istehlakçıların əlavə maliyyə yükü ilə üzləşməsinə səbəb ola bilər.

Noyabrın 14-də iki ölkə arasında Ticarət Şurasının ilk rəsmi toplantısı keçirilib. Noyabrın 19-da isə Tramp Si Cinpinlə görüşü zamanı bu mexanizmin ABŞ-Çin münasibətlərində daha böyük balans yaratdığını bildirib.

Bütün bunlar göstərir ki, Vaşinqton və Pekin qarşıdurmanı davam etdirsələr də, danışıqlar masasına qayıtmağın vacibliyini anlayırlar.

Deməli, ticarət müharibəsinin əsas məqsədi qarşı tərəflə bütün iqtisadi əlaqələri kəsmək deyil, rəqabətin şərtlərini öz xeyrinə dəyişməkdir.

Rusiya faktoru: Moskva Çinə nə qədər yaxınlaşıb?

ABŞ-Çin münasibətlərinin digər mühüm istiqaməti Rusiyanın bu prosesdəki mövqeyidir.

2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibənin başlanmasından və Qərbin Moskvaya qarşı sanksiyalarından sonra Rusiya xarici iqtisadi əlaqələrini yenidən qurmağa məcbur olub. Bu prosesdə Çin Moskva üçün əsas iqtisadi tərəfdaşlardan birinə çevrilib.

Çinin Rusiyadan enerji resursları alması, Rusiyanın isə Çin istehsalı olan avtomobillərə, elektronikaya və sənaye məhsullarına daha çox üz tutması iki ölkə arasında iqtisadi münasibətləri gücləndirib.

Avropanın Rusiya enerji resurslarından asılılığını azaltması fonunda Çin Moskva üçün daha böyük bazar əhəmiyyəti qazanıb.

Mərkəzi və Şərqi Avropa Araşdırmaları İnstitutunun (MERICS) oktyabrın 29-da yenilənmiş məlumatlarına görə, Çin və Rusiya arasında ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə 6,9 faiz azalsa da, 2026-cı ilin ilk doqquz ayında əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 31 faiz artıb. Sentyabr ayında iki ölkə arasında aylıq ticarət dövriyyəsi 29 milyard dollara çataraq rekord həddə yüksəlib.

Bu rəqəmlər münasibətlərin yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmadığını göstərir. İqtisadi əməkdaşlıq hər iki dövlət üçün konkret maraqlar yaradır.

Lakin burada mühüm bir məqam var: Çin və Rusiyanın iqtisadi əməkdaşlığı bərabər imkanlar əsasında inkişaf etmir.

Rusiya əsasən enerji və xammal ixrac edir. Çin isə avtomobillər, elektronika, maşın və avadanlıqlar daxil olmaqla, sənaye məhsulları satır.

Bu struktur Rusiyanın Çin bazarına və texnoloji məhsullarına ehtiyacını artırır. Nəticədə Moskvanın Pekindən iqtisadi asılılığının güclənməsi ehtimalı yaranır.

Pekin Moskvanı dəstəkləyir, yoxsa öz maraqlarını qoruyur?

Çin-Rusiya münasibətlərinə yalnız siyasi müttəfiqlik prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı.

Pekin üçün Moskva mühüm enerji tərəfdaşı olmaqla yanaşı, beynəlxalq siyasətdə Qərbin təsirinə qarşı balans yaradan dövlətdir. Rusiya üçün isə Çin Qərb sanksiyalarının yaratdığı iqtisadi məhdudiyyətləri yumşaltmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

ABŞ-Çin İqtisadi və Təhlükəsizlik Məsələləri Komissiyasının 2026-cı il hesabatında Çinin Rusiyaya ikili təyinatlı məhsulların və bəzi texnoloji komponentlərin tədarükündəki roluna xüsusi diqqət yetirilir.

İkili təyinatlı məhsullar həm mülki, həm də hərbi məqsədlərlə istifadə edilə bilən texnologiya və avadanlıqlardır. Məhz bu sahə Qərblə Çin arasında ciddi mübahisə predmetidir.

Bununla belə, Pekinin bütün məsələlərdə Moskvanın mövqeyini bölüşdüyünü söyləmək olmaz. Çin öz iqtisadi maraqlarını qorumaq və Qərb ölkələri ilə ticarət əlaqələrini davam etdirmək istəyir.

Burada əsas məsələ Çinin Rusiyaya nə qədər dəstək verməsi deyil, bu əməkdaşlıqdan hansı iqtisadi və siyasi üstünlükləri əldə etməsidir.

Şençjen görüşü: Üç lider arasında ortaq maraqlar varmı?

Noyabrın 19-da keçirilən üçtərəfli görüşün ən diqqətçəkən tərəfi liderlərin müəyyən məsələlərdə dialoqa hazır olduqlarını nümayiş etdirməsidir.

“Associated Press”in məlumatına görə, görüşdən sonra tərəflər BMT-də islahatlar, enerji təchizatının artırılması, nüvə risklərinin azaldılması və nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması ilə bağlı ümumi mövqelər səsləndiriblər.

Bununla yanaşı, görüşdə Ukrayna müharibəsinin həlli və digər əsas beynəlxalq münaqişələrlə bağlı konkret böyük razılaşma əldə olunmayıb. Birgə bəyanatda Ukrayna və İran məsələlərinin yer almaması da diqqət çəkib.

Bu fakt görüşün əhəmiyyətini azaltmır, lakin onun imkanlarının məhdud olduğunu göstərir.

ABŞ, Çin və Rusiya bəzi qlobal problemlərin həllində əməkdaşlıq edə bilərlər. Ancaq onların təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və beynəlxalq təsir məsələlərində maraqları fərqlənir.

Xüsusilə nüvə silahlarına nəzarət məsələsi mürəkkəb olaraq qalır. ABŞ və Rusiya arasında əvvəlki silahlara nəzarət mexanizmlərinin gələcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik mövcuddur. Çin isə öz nüvə arsenalının ABŞ və Rusiyanın arsenalından xeyli kiçik olduğunu əsas gətirərək eyni formatda məhdudiyyətlərə qoşulmağa ehtiyatla yanaşır.

Belə şəraitdə üçtərəfli görüşün əsas nəticəsi konkret siyasi razılaşmadan daha çox, dialoq imkanlarının qorunmasıdır.

Bu rəqabət Azərbaycana necə təsir edə bilər?

ABŞ, Çin və Rusiya arasında münasibətlərin dəyişməsi yalnız böyük dövlətlərin maraqları ilə məhdudlaşmır. Bu proses Cənubi Qafqaz kimi geosiyasi baxımdan həssas regionlara da təsir göstərir.

Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayır. Çin üçün Avropa bazarlarına çıxışın şaxələndirilməsi, Rusiya üçün regional iqtisadi əlaqələrin qorunması, Qərb üçün isə alternativ nəqliyyat marşrutlarının inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Orta Dəhliz bu baxımdan Azərbaycanın strateji imkanlarını artıran əsas istiqamətlərdən biridir.

Əgər ABŞ-Çin rəqabəti daha da dərinləşərsə, qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması və alternativ nəqliyyat yollarına marağın artması mümkündür. Bu isə Azərbaycan üçün əlavə tranzit və logistika imkanları yarada bilər.

Digər tərəfdən, böyük dövlətlər arasında siyasi gərginliyin artması region ölkələrinin xarici siyasətdə daha ehtiyatlı davranmasını tələb edir.

Azərbaycan üçün əsas məsələ hansısa böyük gücün rəqabətində tərəf olmaq deyil, milli maraqlara uyğun olaraq müxtəlif istiqamətlərdə əməkdaşlıq imkanlarını qorumaqdır.

Dünya siyasətində yeni balans axtarışı

Şençjendə keçirilən görüş göstərdi ki, ABŞ, Çin və Rusiya arasında ciddi ziddiyyətlərə baxmayaraq, böyük dövlətlər birbaşa dialoqun vacibliyini qəbul edirlər.

Lakin bu görüşü yeni ittifaqın yaranması və ya beynəlxalq qarşıdurmaların sona çatması kimi qiymətləndirmək hələ tezdir.

ABŞ Çin üzərində texnoloji və iqtisadi üstünlüyünü qorumağa, Çin beynəlxalq sistemdə mövqelərini genişləndirməyə, Rusiya isə Qərbin təzyiqləri fonunda iqtisadi və siyasi imkanlarını saxlamağa çalışır.

Bu üç marağın müəyyən məsələlərdə üst-üstə düşməsi mümkündür. Ancaq onların arasında ciddi rəqabət də davam edəcək.

Şençjen görüşü böyük güclər arasındakı mübarizənin bitmədiyini, əksinə, yeni diplomatik mərhələdə davam etdiyini göstərən hadisə kimi yadda qala bilər.

Afaq Qurbanzadə

Paylaş:

Oxşar Xəbərlər

Populyar Xəbərlər

Xəbər Lenti

Qış gəlməmiş bu 7 işi görün –

19.11.2026 18:45 Cəmiyyət

Qışda immuniteti gücləndirmək üçün nə yeməliyik? -

19.11.2026 18:15 Sağlamlıq

İstehlakçı hüquqları və bazara nəzarət mövzusunda təlim keçirilib

19.11.2026 17:54 İqtisadiyyat

Dövlət Agentliyinin şirkətinin vergi borcu yarım milyon manata çatır

19.11.2026 17:42 Cəmiyyət

Pəncərələrdən soyuq hava gəlir? -

19.11.2026 17:37 Cəmiyyət

Ramin Rzayev: İcbari tibbi sığorta xidmətlərinin keyfiyyəti və əlçatanlığı artırılır

19.11.2026 17:15 Sağlamlıq

Ən ucuz sabunu belə atmayın:

19.11.2026 17:12 Sağlamlıq

Agentlik: 10 ayda istehlakçılara 315 min manat vəsait qaytarılıb

19.11.2026 16:52 İqtisadiyyat

"İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında" qanuna əsaslı dəyişiklik ediləcək

19.11.2026 16:38 İqtisadiyyat

Bakıda məşhur mebel mağazası bağlandı -

19.11.2026 16:16 Cəmiyyət

Putin Trampın Ukrayna məsələsində səmimiliyinə inandığını bildirib

19.11.2026 15:20 Dünya

AzTV yeni formatda yayımlanacaq -

19.11.2026 14:58 Media

Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin qurumuna rəhbərlik ona həvalə olundu

19.11.2026 14:41 Cəmiyyət

Bəzi müəllimlərin işə qəbulu üzrə vakansiya seçimi başlayıb

19.11.2026 14:13 Təhsil

"Heydər Əliyev Fondu Vyetnamla humanitar münasibətlərin dərinləşməsinə fəal surətdə kömək edir"

19.11.2026 14:09 Cəmiyyət

Yeni türk respublikası yaradılır -

19.11.2026 13:56 Ana səhifə

Keçmiş arvadını öldürtmək üçün killer tutan

19.11.2026 13:51 Ana səhifə

İlham Əliyev Vyetnam Xəbər Agentliyinə müsahibə verib

19.11.2026 13:34 Siyasət

Xəbər Bülleteni

Ən son xəbərləri email ünvanınıza göndərək