Yeni bir ulduz aşkar edildi - KOSMİK SİRR
Alimlər ilk dəfə olaraq Günəşdə müşahidə olunan tac kütləsinin atılması (CME) kimi nəhəng bir partlayışı başqa bir ulduzda qeydə alıblar. Kəşf edilən bu partlayış o qədər güclüdür ki, yaxınlıqdakı istənilən planetin atmosferini tamamilə məhv edə bilər.
Kainatın yeni sirri: Günəş xaricində ilk CME
“Təbiət” jurnalında dərc edilən araşdırmaya görə, Yerdən 130 işıq ili uzaqlıqda yerləşən qırmızı cırtdan ulduz StKM 1-1262, saniyədə 2400 km sürətlə xaricə doğru genişlənən nəhəng plazma buludu atıb. Bu, təxminən 5,3 milyon mil/saat sürət deməkdir. Mütəxəssislər bildirir ki, partlayışın gücü Günəşin yaratdığı ən böyük CME-lərdən 10–100 min dəfə daha şiddətlidir.
“Qaynayan maqnit qazanı kimi”
Paris Rəsədxanasının astrofiziki Siril Tasse ulduzun maqnit sahələrinin rolunu belə təsvir edir:
“StKM 1-1262, maqnitləşdirilmiş plazmanın nəhəng qazanı kimi fəaliyyət göstərir. Bu partlayışın gücü Günəşin bacara biləcəyindən qat-qat artıqdır.”
Qırmızı cırtdan ulduzların güclü maqnit sahələrinə malik olması onların tez-tez şiddətli ulduz partlayışlarına səbəb olur. Bu kəşf isə belə hadisələrin əvvəl düşünüləndən daha dağıdıcı ola biləcəyini göstərir.
Planet atmosferlərinə dağıdıcı təsir
Günəşdəki CME-lər Yer üzündə əsasən auroraya və maqnit qasırğalarına səbəb olur. Lakin StKM 1-1262-də qeydə alınan bu miqyasda bir partlayış:
planetin maqnit qalxanını sıradan çıxara bilər,
atmosferi kosmosa sovura bilər,
səthi öldürücü radiasiya altında qoya bilər.
Hələ ki, ulduzun ətrafında planet aşkar edilməyib, lakin qırmızı cırtdanların əksəriyyətinin ən azı bir planetə sahib olduğu bilinir. Bu isə belə ulduzların “yaşayış zonasının” yenidən qiymətləndirilməsini vacib edir.
Kəşf necə edildi?
Bu partlayışdan gələn radio siqnalı, Avropanın geniş sahəli LOFAR radio teleskop şəbəkəsinin təxminən 10 il əvvəl topladığı məlumatların yenidən araşdırılması zamanı aşkar edilib. Alimlər yeni alqoritmlərdən istifadə edərək ulduzun yaydığı II tip radio partlayışını müəyyənləşdiriblər. Bu siqnal, tac kütləsinin atılmasının ən tipik göstəricilərindən hesab olunur.
Tədqiqat qrupu bildirir ki, bu, başqa bir ulduzda Günəşə bənzər CME-nin birbaşa sübutlarla təsdiqləndiyi ilk kəşfdir.
Gələcək araşdırmaların gündəmində nə var?
Elm adamları indi bu suallara cavab axtarır:
Kiçik ulduzlar belə güclü enerjini necə azad edir?
Bu partlayışlar nə qədər tez-tez baş verir?
Yaxınlıqdakı planetlərdə həyatın yaranmasını tamamilə mümkünsüz edirmi?
2028-ci ildə istifadəyə veriləcək Kvadrat Kilometr Massivi (SKA) teleskopu bu cür partlayışların daha dəqiq araşdırılmasına böyük töhfə verəcək.
NOAA astrofiziki Mark Miesch kəşfi belə şərh edir:
“Bu, yalnız başlanğıcdır. Kainatda həyatın harada mövcud ola biləcəyini başa düşmək üçün bu partlayışların dövriliyini bilməliyik.”
Yeni tapıntı göstərir ki, ulduz aktivliyi ilə planetlərin yaşama potensialı arasındakı əlaqə əvvəl düşündüyümüzdən daha mürəkkəb və dinamikdir.
