Müasir dünyada ölüm hökmü – Hansı ölkələr tətbiq edir? -

Edam hökmü insanlıq tarixinin ən qədim cəza formalarından biridir. Minilliklər boyu dövlətlər bu cəzanı həm qorxu vasitəsi, həm də “son ədalət addımı” kimi qəbul ediblər. Lakin XXI əsrdə edam hökmü təkcə hüquqi mexanizm deyil, eyni zamanda etik, siyasi və ideoloji mübahisələrin mərkəzində dayanan bir fenomendir. Bir tərəfdə onu cəmiyyətin təhlükəli elementlərdən qorunması üçün zəruri sayan dövlətlər durur, digər tərəfdə isə geri dönüşü olmayan bu cəzanın insan hüquqları ilə uzlaşmadığını iddia edənlər.

Bu məqalədə edam hökmünün bu gün dünyada hansı ölkələrdə mövcud olduğu, hansı hüquqi məntiqə əsaslandığı və hansı icra mexanizmləri ilə həyata keçirildiyi analitik şəkildə araşdırılır.

Edam hökmünün hüquqi mahiyyəti

Edam hökmü, mahiyyət etibarilə, dövlətin fərdin yaşamaq hüququna verdiyi istisna xarakterli müdaxilədir. Bu cəza yalnız “ən ağır cinayətlər” üçün nəzərdə tutulsa da, həmin anlayışın sərhədləri ölkədən-ölkəyə ciddi şəkildə dəyişir. Bir dövlətdə yalnız qəsdən adam öldürmə edamla nəticələnə bildiyi halda, digərində narkotik dövriyyəsi, siyasi xəyanət, dini normaların pozulması və ya korrupsiya belə ölüm hökmü ilə cəzalandırıla bilər.

Bu fərqliliklər edamın təkcə hüquqi yox, həm də mədəni və ideoloji fenomen olduğunu göstərir.

Edam hökmünü aktiv tətbiq edən dövlətlər

Müasir dünyada edam hökmünü sistemli və müntəzəm şəkildə icra edən ölkələrin başında Çin Xalq Respublikası gəlir. Çin qanunvericiliyində edam hökmü uzun illər ərzində geniş cinayət siyahısına tətbiq edilib. Son illərdə bəzi cinayətlər bu siyahıdan çıxarılsa da, ağır zorakılıq, böyük miqyaslı narkotik ticarəti və korrupsiya hələ də ölüm hökmü ilə nəticələnə bilir. İcra mexanizmi əsasən ölümcül inyeksiya və güllələnmədir. Rəsmi statistika açıqlanmadığı üçün real edam sayı barədə yalnız beynəlxalq təşkilatların təxminləri mövcuddur.

İran İslam Respublikasında edam hökmü həm dini, həm də dünyəvi hüququn sintezinə əsaslanır. Burada ölüm cəzası yalnız qəsdən adam öldürməyə deyil, narkotik cinayətlərinə, zorlamaya və bəzi siyasi-dini ittihamlara da tətbiq olunur. Edamlar əsasən asma yolu ilə icra edilir və bəzi hallarda ictimai yerlərdə həyata keçirilir. Bu praktika edamın təkcə cəza yox, eyni zamanda ictimai xəbərdarlıq funksiyası da daşıdığını göstərir.

Səudiyyə Ərəbistanında edam hökmü şəriət hüququnun birbaşa tətbiqi kimi çıxış edir. Burada ölüm cəzası qətl, silahlı soyğunçuluq, narkotik ticarəti və dövlətə xəyanət kimi cinayətlər üçün nəzərdə tutulur. Ənənəvi icra üsulu qılıncla başın kəsilməsidir. Edamların ictimai məkanda icrası bu cəzanın simvolik gücünü artırmaq məqsədi daşıyır.

Amerika Birləşmiş Ştatları isə edam hökmü məsələsində qərb dünyasında istisna təşkil edir. ABŞ-da ölüm cəzası federal səviyyədə mövcud olsa da, onun tətbiqi ştatdan-ştata ciddi şəkildə fərqlənir. Bəzi ştatlar edamı tam ləğv edib, digərləri isə onu aktiv saxlayır. Əsas icra mexanizmi ölümcül inyeksiyadır, lakin bəzi ştatlarda alternativ üsullar da hüquqi olaraq mümkündür. ABŞ-da edam hökmü ətrafında aparılan müzakirələr əsasən məhkəmə səhvləri və irqi bərabərsizlik məsələlərinə fokuslanır.

Edam hökmünü saxlayan, lakin nadir hallarda icra edən ölkələr

Bir sıra ölkələrdə edam hökmü formal olaraq qanunvericilikdə qalır, lakin faktiki olaraq illərlə icra edilmir. Yaponiya bu kateqoriyaya aid edilə bilər. Burada ölüm cəzası yalnız çox ağır qətl işləri üçün nəzərdə tutulur və asma yolu ilə icra edilir. Edam tarixinin məhkumdan son ana qədər gizli saxlanılması bu sistemi daha da mübahisəli edir.

Misir, Pakistan və Banqladeş kimi ölkələrdə edam hökmü qanuni olaraq mövcuddur, lakin onun tətbiqi siyasi vəziyyətə, ictimai təzyiqlərə və beynəlxalq münasibətlərə görə dəyişir. Bu ölkələrdə edam bəzən hüquqi zərurətdən çox siyasi mesaj xarakteri daşıyır.

Edamın icra mexanizmləri və onların mənası

Edam üsulları texniki detal olmaqdan daha çox, dövlətin cəzaya münasibətini əks etdirir. Ölümcül inyeksiya “humanist” alternativ kimi təqdim edilsə də, praktikada onun da ağrısız olmadığına dair çoxsaylı mübahisələr mövcuddur. Güllələnmə və başın kəsilməsi isə daha sərt və açıq mesaj daşıyan üsullar kimi qəbul edilir. Asma üsulu isə tarixi ənənə ilə müasir hüququn qəribə sintezini xatırladır.

Bu mexanizmlər göstərir ki, edam hökmü sadəcə nəticə deyil, prosesin özü ilə də cəmiyyətə mesaj verir.
Edam hökmü müasir dünyada vahid hüquqi standartdan uzaqdır. Bir ölkə üçün bu, ədalətin son həddi hesab edildiyi halda, digər ölkə üçün insan hüquqlarının qəbuledilməz pozuntusudur. Qlobal tendensiya edamın mərhələli şəkildə ləğvinə doğru getsə də, bu cəzanın hələ uzun müddət beynəlxalq hüquq və siyasət gündəmində qalacağı şübhəsizdir.
Edam hökmü ətrafındakı əsas sual isə hələ də açıqdır: dövlətin ədaləti bərpa etmək üçün insan həyatını almağa haqqı varmı?