Böyüdüyünüz yer şəxsiyyətinizə necə təsir edir?
Başqa bir yerdə böyüsəydiniz, fərqli bir insan olardınızmı? Getdikcə artan elmi araşdırmalar bu qədim “təbiət və tərbiyə” sualına yeni cavablar tapmağa çalışır və yaşadığımız mühitin şəxsiyyətimizə nə qədər güclü təsir etdiyini ortaya qoyur.
Hindistanın Kalkutta şəhəri yaxınlığındakı kiçik bir kənddə isti bir günorta idi. Böyüklər yatmışdı, əmim qızı ilə mən isə yerdə oturub xardal yağı ilə qarışdırılmış şişirdilmiş düyü yeyirdik. Birdən o, mənə tərəf çevrilib soruşdu: “Doğrudurmu ki, İsveçdə insanlar inək və donuz yeyir?” O zaman təxminən 10 yaşım var idi və utancaq şəkildə başımı tərpədərək “bəli” dedim. Ardınca isə başqa bir sual gəldi: “Bəs it və pişik də yeyirlərmi?”
Bu sual ona görə məntiqli idi ki, əgər bir dördayaqlı məməlini yemək mümkündürsə, niyə digəri də olmasın? İsveçdə böyümüş biri kimi mən bu barədə əvvəllər düşünməmişdim. Həmin dövrdə, xüsusən Avropada vegetarianlıq nadir idi və isveçli uşaqlar inəkləri əsasən qida mənbəyi kimi görürdülər. Əmim qızı isə heyvanları qorumağa çalışan, ət yeməyən bir heyvansevər idi.
Hindistana etdiyim səfərlər bu cür mədəniyyət fərqləri ilə dolu idi və bu təcrübələr mənə mədəniyyətin düşüncə tərzimizi, hisslərimizi və davranışlarımızı necə formalaşdırdığını göstərdi. Əgər Hindistanda böyüsəydim, fərqli əxlaqi dəyərlərim olardımı? Yumor hissim, arzularım, maraqlarım və məqsədlərim dəyişərdimi? Və ən əsası – yenə də özüm olardımı?
Bu suallar əsrlər boyu alimləri və filosofları düşündürüb. Bu gün isə yeni bir elmi sahə – mədəniyyətlərarası psixologiya – mümkün cavabları sistemli şəkildə araşdırmağa başlayır.
Təbiət və tərbiyə
Bir tərəfdən, hər bir insanın DNT-si unikaldır və onun əsas genetik quruluşu yaşadığı yerə görə dəyişmir. Digər tərəfdən isə genetika təkbaşına kim olduğumuzu müəyyən etmir.
Norveçin Oslo Universitetinin psixiatrik genetiki Ziada Ayorech bildirir ki, insan şəxsiyyəti genetika və mühitin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Uqandada doğulan Ayorech üç yaşında Kanadaya köçüb, uzun illər Böyük Britaniyada yaşayıb və sonradan Norveçə yerləşib. Onun sözlərinə görə, yaşadığı hər bir mühit dünyagörüşünə təsir edib.
Bu təsiri ölçmək üçün alimlər tez-tez eyni və eyni olmayan əkizlər üzərində aparılan tədqiqatlara istinad edirlər. Eyni əkizlər demək olar ki, eyni DNT-yə malikdir, eyni olmayan əkizlər isə genomlarının təxminən yarısını paylaşırlar. Əgər eyni əkizlər müəyyən bir xüsusiyyəti daha çox paylaşırsa, bu, həmin xüsusiyyətin genetik təsirinin güclü olduğunu göstərir.
Dünyada 14 milyon əkiz üzərində aparılmış və təxminən 17 min müxtəlif xüsusiyyəti əhatə edən 50 illik tədqiqatların 2015-ci il təhlilinə görə, genetika insanlardakı fərqlərin orta hesabla yalnız 50%-ni izah edir. Qalan hissə isə mühit və həyat təcrübələri ilə bağlıdır.
Ayorech deyir ki, bizi biz edən şey məhz bu iki amilin – təbiət və tərbiyənin – birləşməsidir və başqa bir yerdə böyüsəydik, bu kombinasiyanın eyni olması mümkün olmazdı.
Araşdırmalar göstərir ki, bəzi xüsusiyyətlər digərlərinə nisbətən mühitdən daha çox təsirlənir. Məsələn, IQ göstəricisinin 50%-dən çoxu irsi ola bilər və genetikanın təsiri yaş artdıqca güclənir. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri isə təxminən 40% irsidir və buna görə də ətraf mühitin təsiri daha böyükdür.
Ayorech özünü olduqca ekstrovert hesab etsə də, Norveçdə yaşamağın onu daha təmkinli etdiyini deyir. Oslo küçələrində tanımadığı insanlarla spontan söhbətlərə girmək daha az yayğındır və bu, onun davranışlarına təsir göstərib. Bununla belə, o vurğulayır ki, genetik meyllər tamamilə yox olmur – insanlar çox vaxt öz xüsusiyyətlərinə uyğun mühitlər axtarmağa davam edirlər.
Mədəniyyət beynimizi necə formalaşdırır?
Tayvan Milli Universitetinin mədəniyyətlərarası psixoloqu Çinq-Yu Huanqa görə, təcrübələrimiz zamanla beynimizdə sinir əlaqələrini formalaşdırır və möhkəmləndirir. Onun fikrincə, mədəniyyət kim olduğumuzun ayrılmaz hissəsidir.
“Əgər Tayvanda böyüsəydin, fərqli bir insan olardın,” – deyə o bildirir. “Eyni DNT-yə sahib olsan belə, beynin bugünkündən fərqli şəkildə formalaşardı.”
Sussex Universitetinin psixoloqu Vivian Vignoles də bu fikirlə razıdır. Onun sözlərinə görə, insanlar bəzən genetikanın rolunu həddindən artıq qiymətləndirirlər. Halbuki genlərin özünü göstərməsi üçün uyğun mühit lazımdır.
Mədəniyyətlərarası tədqiqatlar göstərir ki, Qərb cəmiyyətlərində insanlar özlərini daha çox fərdi xüsusiyyətlər – məsələn, ağıllı, gülməli və ya xeyirxah olmaq – əsasında tanıdırlar. Yaponiya kimi kollektivist cəmiyyətlərdə isə insanlar özlərini daha çox sosial rollar – ata, ana, tələbə və ya işçi – vasitəsilə ifadə edirlər.
Bu da onu göstərir ki, böyüdüyümüz yer yalnız haradan gəldiyimizi deyil, kim olduğumuzu da formalaşdırır.
Xpress.az
