26 Fevral 1992 –

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərində XX əsrin ən ağır faciələrindən biri baş verdi. Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş SSRİ ordusunun 366-cı motoatıcı alay bölməsinin dəstəyi ilə şəhərə hücum edərək dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi qırğın törətdilər. Bu hadisə tarixə Xocalı soyqırımı kimi düşdü.

Hadisələrin xronologiyası

1991-ci ilin sonu – 1992-ci ilin əvvəllərində Qarabağ bölgəsində hərbi-siyasi vəziyyət son dərəcə gərgin idi. Xocalı strateji baxımdan mühüm mövqedə yerləşirdi. Şəhərdə bölgənin yeganə hava limanı yerləşirdi və bu amil onu əsas hədəflərdən birinə çevirmişdi.

1992-ci il fevralın 25-də axşam saatlarından etibarən şəhər ağır artilleriya atəşinə tutuldu. Hücumda iştirak edən erməni silahlı birləşmələrinə Xankəndi şəhərində dislokasiya olunmuş 366-cı motoatıcı alay-ın zirehli texnikası və şəxsi heyəti dəstək verirdi. Şəhər qısa müddətdə mühasirəyə alındı.

Gecə saatlarında şəhərə daxil olan silahlı qüvvələr mülki əhaliyə aman vermədi. Özlərini xilas etmək istəyən təxminən 2500 sakin qarlı və şaxtalı hava şəraitində Ağdam istiqamətində hərəkət etməyə məcbur oldu. Lakin əvvəlcədən qurulmuş pusqu nəticəsində dinc insanlar atəşə tutuldu.

İnsan itkiləri və dağıntılar

Rəsmi məlumatlara görə, faciə nəticəsində:

613 nəfər qətlə yetirilib

onlardan 63-ü uşaq

106-sı qadın

70-i qoca

8 ailə tamamilə məhv edilib

25 uşaq hər iki valideynini itirib

130 uşaq valideynlərindən birini itirib

1275 nəfər əsir götürülüb

150 nəfərin taleyi hələ də naməlumdur

Şahid ifadələri və sonradan yayılan foto-video materiallar mülki əhaliyə qarşı xüsusi amansızlıqla davranıldığını göstərirdi.

Beynəlxalq hüquqi qiymətləndirmə

Xocalıda baş verən hadisələr beynəlxalq humanitar hüququn norma və prinsiplərinin kobud şəkildə pozulması idi. Mülki əhalinin kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarına və “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiyaya ziddir.

Bir sıra ölkələrin parlamentləri və ABŞ-ın bir neçə ştatı Xocalı hadisələrini soyqırımı və ya kütləvi qətliam kimi tanıyıb. Azərbaycan dövləti isə bu faciənin beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərir.

Hərbi-siyasi kontekst

Faciə dövründə regionda sovet ordusunun qalıqları mövcud idi. Xüsusilə 366-cı motoatıcı alay-ın hadisələrdə iştirakı ilə bağlı çoxsaylı faktlar və şahid ifadələri mövcuddur. Alayın şəxsi heyətinin bir hissəsinin erməni silahlı birləşmələrinə qoşulduğu bildirilir.

Hadisədən qısa müddət sonra alay regiondan çıxarıldı. Lakin bu, baş vermiş faciənin nəticələrini dəyişmədi.

Tarixi yaddaş və ədalət tələbi

Xocalı soyqırımı Azərbaycanın milli yaddaşında dərin iz buraxıb. Hər il fevralın 26-da ölkə ərazisində və xaricdə anım mərasimləri keçirilir. Məqsəd yalnız qurbanların xatirəsini yad etmək deyil, həm də beynəlxalq ictimaiyyətə bu faciə haqqında həqiqətləri çatdırmaqdır.

34 il keçməsinə baxmayaraq, Xocalı hadisələri təkcə Azərbaycan üçün deyil, ümumilikdə insanlıq üçün böyük faciə kimi qiymətləndirilir. Bu hadisənin araşdırılması, hüquqi-siyasi qiymətin verilməsi və günahkarların məsuliyyətə cəlb olunması məsələsi hələ də aktual olaraq qalır.

Xocalı soyqırımı müasir tarixdə mülki əhaliyə qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biridir. Hadisələrin obyektiv araşdırılması, beynəlxalq hüquqi qiymətləndirilməsi və tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu faciə bir daha göstərdi ki, müharibələr zamanı ən böyük zərbəni dinc insanlar alır və beynəlxalq hüququn qorunması qlobal təhlükəsizliyin əsas şərtidir.