Xəzər dənizinin ekoloji vəziyyəti:

Xəzər dənizi təkcə dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi deyil, həm də milyonlarla insanın yaşayışı, iqtisadi fəaliyyəti və region ölkələrinin ekoloji təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyan təbii sərvətdir. Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İranın sahillərini birləşdirən bu unikal su hövzəsi son illərdə ciddi ekoloji problemlərlə üzləşir. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, əgər mövcud tendensiyalar davam edərsə, Xəzərin ekosistemi qarşıdakı onilliklərdə daha böyük təhlükələrlə üzləşə bilər.

Ən ciddi problemlərdən biri dənizin səviyyəsinin azalmasıdır. Son illərin müşahidələri göstərir ki, Xəzər dənizində suyun səviyyəsi davamlı şəkildə aşağı düşür. Alimlər bunu əsasən iqlim dəyişikliyi, havanın temperaturunun yüksəlməsi və buxarlanmanın artması ilə əlaqələndirirlər. Xəzərə tökülən çayların, xüsusilə Volqa çayının gətirdiyi suyun həcminin azalması da bu prosesə təsir göstərən əsas amillərdəndir.

Dəniz səviyyəsinin enməsi sahilboyu ekosistemlərə ciddi zərbə vurur. Dayaz ərazilərin quruması nəticəsində bir çox balıq növlərinin kürütökmə sahələri azalır, su quşlarının məskunlaşdığı ərazilər daralır və biomüxtəliflik təhlükə altına düşür. Bəzi alimlər hesab edirlər ki, mövcud proseslər davam edərsə, əsrin sonuna qədər Xəzərin sahil xətti bir çox yerlərdə kilometrlərlə geri çəkilə bilər.

Xəzərin digər mühüm problemi çirklənmədir. Dənizə hər il müxtəlif sənaye müəssisələrindən, kənd təsərrüfatından və yaşayış məntəqələrindən tullantılar daxil olur. Neft və qaz sənayesi region iqtisadiyyatının əsas dayaqlarından biri olsa da, bu fəaliyyət müəyyən ekoloji risklər yaradır. Dənizdə hasilat və nəqliyyat əməliyyatları zamanı baş verən kiçik sızmalar belə uzunmüddətli perspektivdə ekosistemə mənfi təsir göstərə bilir.

Məişət tullantıları və plastik çirklənmə də son illərdə artan problemlər sırasındadır. Sahil ərazilərində və çaylar vasitəsilə dənizə daxil olan plastik materiallar su canlılarının həyatına təhlükə yaradır. Bəzi dəniz heyvanları plastik hissəcikləri qida hesab edərək udur, nəticədə onların sağlamlığı və populyasiyası zərər görür.

Xəzər dənizinin simvolu hesab edilən nərə balıqları da ciddi təhlükə altındadır. Bir vaxtlar dünya qara kürü istehsalının əsas mənbəyi olan bu nadir balıqların sayı son onilliklərdə kəskin şəkildə azalıb. Buna səbəb qanunsuz ov, yaşayış mühitinin daralması, çirklənmə və çay ekosistemlərində baş verən dəyişikliklərdir. Hazırda Xəzəryanı ölkələr nərə balıqlarının qorunması və süni artırılması istiqamətində müxtəlif proqramlar həyata keçirirlər.

Xəzər suitisi də ekoloji problemlərdən ən çox təsirlənən növlərdən biridir. Dünyada yalnız Xəzərdə yaşayan bu unikal canlı növünün sayı son yüz ildə dəfələrlə azalıb. Alimlər bunun səbəbləri arasında çirklənməni, qida bazasının zəifləməsini, iqlim dəyişikliklərini və bəzi xəstəliklərin yayılmasını göstərirlər. Suitilərin populyasiyasının azalması Xəzər ekosistemində tarazlığın pozulduğunu göstərən vacib göstəricilərdən hesab olunur.

Mütəxəssislərin fikrincə, Xəzərin problemləri yalnız ayrı-ayrı ölkələrin səyləri ilə həll edilə bilməz. Dəniz vahid ekosistem olduğundan onun qorunması regional əməkdaşlıq tələb edir. Son illərdə Xəzəryanı dövlətlər arasında ekoloji monitorinq, biomüxtəlifliyin qorunması və çirklənmənin azaldılması istiqamətində müxtəlif proqramlar həyata keçirilir. Bununla belə, ekspertlər hesab edirlər ki, mövcud tədbirlər daha genişmiqyaslı və koordinasiyalı olmalıdır.

Azərbaycan da Xəzərin mühafizəsi istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirir. Sahilboyu ərazilərin təmizlənməsi, tullantı sularının emalı sistemlərinin genişləndirilməsi, biomüxtəlifliyin qorunması və ekoloji monitorinq proqramları bu fəaliyyətin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Bununla yanaşı, ekoloqlar əhalinin ekoloji maarifləndirilməsinin də mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayırlar.

Xəzər dənizi regionun iqtisadi inkişafı, ərzaq təhlükəsizliyi və ekoloji sabitliyi üçün əvəzsiz resursdur. Onun qorunması yalnız dövlət qurumlarının deyil, biznes sektorunun, elmi ictimaiyyətin və vətəndaşların da ortaq məsuliyyətidir. Bu gün atılacaq addımlar gələcək nəsillərin Xəzəri hansı vəziyyətdə görəcəyini müəyyən edəcək. Əgər ekoloji problemlərin həlli istiqamətində ardıcıl və təsirli tədbirlər görülərsə, dünyanın bu nadir su hövzəsini qorumaq mümkün olacaq.

Xpress.az