Xalq yaradıcılığının rəqəmsal mühitdə tədqiqinə yeni metodoloji yanaşma
Dosent Aynur Qəzənfərqızının “Rəqəmsal folklorşünaslıq: Metodologiya və tətbiq” adlı kitabı nəşr olunub.
Azərbaycan folklorşünaslığında rəqəmsal metodların tətbiqi istiqamətində yeni elmi nəşr işıq üzü görüb. Xəzər Universitetinin Mədəni Antropologiya və Folklor İnstitutunun əməkdaşı, dosent Aynur Qəzənfərqızının müəllifi olduğu “Rəqəmsal folklorşünaslıq: Metodologiya və tətbiq” adlı kitabda folklor materiallarının rəqəmsal mühitdə toplanması, strukturlaşdırılması və təhlili üçün müasir metodoloji yanaşmalar təqdim olunur.
162 səhifəlik nəşrin əsas məqsədi rəqəmsal texnologiyaları folklorşünaslığın ənənəvi tədqiqat üsullarının alternativi kimi təqdim etmək deyil. Kitabda rəqəmsal metodların folklorşünasın tədqiqat imkanlarını genişləndirən effektiv vasitə kimi nəzərdən keçirilməsi ana prinsip kimi irəli sürülür. Bu yanaşmaya əsasən, kompüter böyük həcmli materialda müəyyən tezlikləri, əlaqələri və struktur xüsusiyyətlərini üzə çıxara bilsə də, həmin nəticələrin folklorşünaslıq baxımından mənalandırılması yenə də tədqiqatçının filoloji, tarixi və mədəni biliklərinə söykənir.
Kitabda xüsusilə mətnlə rəqəmsal verilənlər arasındakı keçid məsələsinə diqqət yetirilir. Folklor mətninin rəqəmsallaşdırılması yalnız onun elektron formaya keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Burada məlumatların təmizlənməsi, tokenləşdirilməsi, lemmatlaşdırılması, annotasiyası və korpus şəklində strukturlaşdırılması kimi mühüm mərhələlər də nəzərdən keçirilir. Bu proses folklor materialının sonrakı hesablama təhlili üçün uyğun verilənlərə çevrilməsini təmin edir.
Nəşrdə korpus təhlili və semantik kodlaşdırma ilə yanaşı, şəbəkə analizi də folklorşünaslıq tədqiqatlarının metodoloji imkanlarından biri kimi təqdim olunur. Personajlar, motivlər, hadisələr və digər elementlər arasında müəyyən edilmiş əlaqələrin şəbəkə modeli şəklində qurulması böyük həcmli folklor materialında ayrı-ayrı münasibətlərin daha geniş miqyasda araşdırılmasına imkan yaradır. Bununla belə, kitabda xüsusi olaraq vurğulanır ki, qrafik və ya şəbəkə modeli öz-özlüyündə yekun elmi nəticə deyil; nəticənin elmi əhəmiyyəti onun hansı tədqiqat sualı, verilənlər və metodoloji qərarlar əsasında qurulmasından asılıdır.
Kitabın praktiki hissəsində Voyant Tools, Gephi və Python kimi rəqəmsal alətlərin folklorşünaslıq tədqiqatlarında istifadə qaydaları nümayiş etdirilir. Müəllif proqram təminatı ilə metodologiyanı bir-birindən fərqləndirərək vurğulayır ki, istifadə olunan alət tədqiqatın məqsədini müəyyən etmir. Əsas məsələ konkret folklorşünaslıq probleminin hansı verilənlər və metod vasitəsilə daha sistemli şəkildə araşdırıla biləcəyidir.
Nəşrin bir hissəsi türk folklorunda motivlərin rəqəmsal təhlilinə, digər hissəsi isə şəbəkə analizinin nəzəri və metodoloji əsaslarına həsr olunub. Kitabda mərkəzilik göstəriciləri, dinamik şəbəkə analizi və zaman-məkan modeli kimi məsələlər də əhatəli şəkildə araşdırılır. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının materialları əsasında qurulan rəqəmsal şəbəkə modeli isə metodoloji yanaşmanın konkret folklor materialı üzərində tətbiqini aydın nümayiş etdirir.
“Rəqəmsal folklorşünaslıq: Metodologiya və tətbiq” kitabı rəqəmsal humanitar elmlərə yeni başlayan tələbə və tədqiqatçılarla yanaşı, folklorşünaslar, filoloqlar və mədəniyyətşünaslar üçün faydalı mənbədir.
Aydan Əliyeva
