NASA: Dünya qaralır
NASA-nın peyk məlumatlarına əsaslanan yeni təhlilinə görə Dünya, 2001-ci ildən bəri əhəmiyyətli dərəcədə daha az günəş işığını kosmosa əks etdirir. Şimal yarımkürəsinin Cənub yarımkürəsinə nisbətən daha sürətli qaralması, buz və qar örtüyünün geri çəkildiyi ərazilərdə istiləşməni sürətləndirir.
NASA-nın Langley Araşdırma Mərkəzindən Norman Loebin rəhbərlik etdiyi komanda 2001–2024-cü illər arasında əldə edilmiş peyk məlumatlarını araşdıraraq Dünyanın ümumi parlaqlığında mühüm bir azalmanın baş verdiyini müəyyən edib.
Planet 2001-ci illə müqayisədə bu gün daha “tünd”, yəni daha az işıq əks etdirir. Bu isə qlobal enerji balansına birbaşa təsir edən ciddi bir dəyişiklikdir.
Təhlil göstərir ki, bu qaralma təkcə qlobal istiləşməni sürətləndirmir, həm də iki yarımkürə arasında kəskin bir fərq yaradır. Xüsusilə Şimal yarımkürəsi Cənuba nisbətən çox daha sürətlə qaralır.
Atmosferin üst qatında Dünya hər bir kvadratmetrə təxminən 240–243 vat günəş enerjisi qəbul edir. Bu nəhəng enerji axını içində tədqiqatçılar hər onillikdə təxminən 0,34 vatlıq yarımkürə fərqi aşkar ediblər. İlk baxışda kiçik görünsə də, iqlim dəyişikliyi əksər hallarda məhz “kiçik, amma davamlı” enerji fərqlərinin yığılması ilə formalaşır.
Bu əlavə enerji illər ərzində toplanaraq dəniz buzu mövsümlərini, qar örtüyünü, buludların yaranmasını, küləkləri və okean axınlarını təsirləndirə bilir. Normalda atmosfer və okeanlar yarımkürələr arasında istiliyi balanslaşdırmağa kömək edir, lakin son 20 ildə bu mexanizm qaralma fərqini kompensasiya etməkdə aciz qalıb.
Bu vəziyyətin ən əsas səbəblərindən biri səth yansıtıcılığının (albedo) azalmasıdır. Buz, qar və bəzi bulud layları günəş işığını geri əks etdirir, tünd rəngli okean və torpaq səthləri isə bu enerjini udur. Şimal yarımkürəsində yaz qar örtüyünün və yay aylarında Arktika dəniz buzunun ciddi azalması qaralmanı daha da sürətləndirir.
Buz və qarın yox olması təkcə daha çox istilik udulmasına səbəb olmur; eyni zamanda növbəti mövsümdə yenidən buzun əmələ gəlməsini çətinləşdirərək müsbət geri əlaqə dövrü yaradır.
Qaralmanın ikinci böyük səbəbi atmosferdəki dəyişikliklərdir. Su buxarı və buludlar günəş işığının nə qədərinin əks olunacağını təsir etsə də, əsas rol aerozollara məxsusdur. Şimal yarımkürəsində hava çirkliliyi qanunları nəticəsində aerozolların kəskin azalması havanı daha təmiz etsə də, eyni zamanda yansıtıcılığı da azaldıb.
Aerozollar işığı səpərək buludların parlaqlığını artırırdı. Bu hissəciklərin azalması yarımkürənin daha az işıq əks etdirməsinə səbəb oldu.
Cənub yarımkürəsində isə Avstraliyadakı genişmiqyaslı yanğınlar və Hunga Tonga-Hunga Ha‘apai vulkanik püskürməsi kimi təbii hadisələr vaxt-vaxtı ilə atmosferə böyük miqdarda material daşımış və yansıtıcılığı müvəqqəti artırmışdır. Bu isə şimal–cənub fərqini daha da dərinləşdirib.
Yeni araşdırma göstərir ki, buludların bu fərqi sadəcə “kompensasiya edəcəyi” ilə bağlı əvvəlki fərziyyələr düzgün deyil. Atmosferdəki bulud bölgüsünün yarımkürələr arasında enerji uyğunsuzluğunu tənzimləmək üçün kifayət qədər “təhlükəsizlik yastığı” yaratmadığı vurğulanır.
