Amazon milyonlarla ildir görünməyən “hipertropik” bir iqlimə sürüklənir

Alimlər “hipertropik” iqlimi tarixi tropik iqlimlərin 99 faizindən daha isti, daha tez-tez baş verən və daha şiddətli quraqlıqlarla xarakterizə olunan iqlim tipi kimi təsvir edirlər.

Amazon yağış meşələri, Yer kürəsində on milyonlarla ildir müşahidə olunmayan bir iqlim tipinə doğru sürüklənə bilər. Bu həftə Nature jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, alimlər regionun “hipertropik” adlandırılan bir iqlim mərhələsinə yaxınlaşdığı qənaətindədir. Bu isə daha isti, daha quraq və daha dəyişkən şərait deməkdir. Belə dəyişikliklər genişmiqyaslı ağac ölümlərini sürətləndirə və planetin ən vacib karbon uducularından birini zəiflədə bilər.

Araşdırma müəllifləri xəbərdarlıq edirlər ki, istixana qazı emissiyaları kəskin şəkildə azaldılmazsa, Amazon 2100-cü ilə qədər hər il 150 günədək “isti quraqlıq” şəraiti ilə üzləşə bilər. “İsti quraqlıq” anlayışı, yüksək temperaturun təsiri ilə daha da ağırlaşan uzunmüddətli quraqlıq dövrlərini ifadə edir. Bildirilir ki, bu cür ekstremal hallar hazırda demək olar ki, müşahidə olunmayan, yağış mövsümünün pik ayları sayılan mart, aprel və may aylarında belə baş verə bilər.

Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Kaliforniya Universitetinin (Berkeley) professoru Jeff Chambers bildirib:
“Bu isti quraqlıqlar baş verdikdə, qarşımızda artıq tropik meşələr üçün deyil, hipertropik meşələrə xas bir iqlim olur. Bu, bu gün tropik meşə anlayışının sərhədlərindən kənara çıxır.”

Kaliforniya Universiteti (Berkeley) alimlərinin rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqat Braziliyanın mərkəzində, Manausun şimalındakı tədqiqat sahələrindən əldə olunan 30 ildən artıq temperatur, rütubət, torpaq nəmliyi və işıq intensivliyi məlumatlarına əsaslanır. Ağac gövdələrinə yerləşdirilən sensorlar vasitəsilə komanda artan istilik və azalan rütubətə ağacların necə reaksiya verdiyini izləyib.

El Niño mənşəli son quraqlıqlar zamanı tədqiqatçılar iki əsas stress həddini müəyyən ediblər. Torpaq nəmliyi normal səviyyənin təxminən üçdə birinə düşdükdə, bir çox ağac su itkisini azaltmaq üçün yarpaq məsamələrini bağlayıb. Bu isə onların toxumalarını qurmaq və bərpa etmək üçün lazım olan karbon qazını udmasına mane olub. Uzunmüddətli həddindən artıq istilər isə ağacların su damarlarında hava qabarcıqlarının yaranmasına səbəb olub və su daşınmasını pozub. Alimlər bu prosesi qan damarının qəfil tutulması nəticəsində iflic baş verməsinə bənzədirlər.

Xüsusilə sürətlə böyüyən və odun sıxlığı aşağı olan ağac növlərinin daha həssas olduğu, bu ağacların yüksək odun sıxlığına malik növlərlə müqayisədə daha çox məhv olduğu qeyd edilir. Chambers bildirib ki, bu, ikincili meşələrin daha kövrək ola biləcəyini göstərir. İkincili meşələr insan fəaliyyəti və ya təbii hadisələr nəticəsində zədələndikdən sonra öz-özünə bərpa olunan meşələrdir.

Tədqiqatçılar eyni xəbərdarlıq əlamətlərini müxtəlif bölgələrdə və fərqli quraqlıq dövrlərində də müşahidə ediblər. Bu isə Amazonun istilik və quraqlığa oxşar və proqnozlaşdırıla bilən şəkildə reaksiya verdiyini göstərir.

Hazırda Amazonda illik ağac ölümü göstəricisi 1 faizdən bir qədər çoxdur. Lakin alimlər bu göstəricinin 2100-cü ilə qədər təxminən 1,55 faizə yüksələ biləcəyini proqnozlaşdırırlar. Chambers-in sözlərinə görə, yarım faizlik artım kiçik görünə bilər, lakin Amazon miqyasında bu, son dərəcə böyük sayda ağac itkisi deməkdir.

Alimlər hipertropik iqlimi tarixi tropik iqlimlərin 99 faizindən daha isti, daha tez-tez və daha şiddətli quraqlıqlarla müşayiət olunan iqlim növü kimi izah edirlər. Bu cür iqlimin müasir dövrdə real analoqu yoxdur. Alimlərin fikrincə, Yer kürəsinin 10–40 milyon il əvvəl daha isti olduğu dövrlərdə tropik bölgələrdə müşahidə edilib.

Müasir tropik qurşaqlarda temperatur nisbətən sabit, yağıntı dövrləri isə ilboyu sıx bitki örtüyünü dəstəkləyir. Hipertropik iqlim isə həddindən artıq istilər, uzun quraq mövsümlər və güclü fırtınalar potensialı deməkdir.

Bu dəyişikliklərin təsiri yalnız Amazonla məhdudlaşmaya bilər. Tropik meşələr Yer üzündəki bütün digər ekosistemlərdən daha çox karbon udur. Lakin güclü stress şəraitində bu qabiliyyət ciddi şəkildə azalır. Alimlər xatırladır ki, xüsusilə quraq illərdə Amazonun udduğundan daha çox karbon buraxdığı dövrlər artıq müşahidə olunub.

Qlobal temperatur artmağa davam etdikcə, Amazonun karbon saxlama qabiliyyətindəki hər bir azalma dünya üzrə istiləşməni daha da sürətləndirə bilər. Son illərdə bəzi yağış meşələrində istilik və quraqlıq səbəbindən ağır meşə yanğınları baş verib ki, bu da böyük həcmdə karbon emissiyası və ekosistemlərin ciddi zədələnməsi ilə nəticələnib.

Alimlər bildirirlər ki, Amazonda baş verənlər digər tropik meşələr üçün də xəbərdarlıq siqnalıdır. Emissiyaların azaldılma sürətindən və miqyasından asılı olaraq Qərbi Afrika və Cənub-Şərqi Asiyadakı yağış meşələri də oxşar risklərlə üzləşə bilər.

Chambers sonda vurğulayıb:
“Hər şey bizim nə edəcəyimizdən asılıdır. Əgər istixana qazlarını nəzarətsiz şəkildə buraxmağa davam etsək, bu hipertropik iqlimi çox daha tez bir zamanda reallaşdırarıq.”