Yeni müşahidələr TOI-561 b adlı, həddindən artıq isti olan bir “super Yer” tipli planetin qalın qaz qatına malik ola biləcəyini göstərir. NASA-nın James Webb Kosmik Teleskopu ilə çalışan alimlər Günəş sistemindən kənarda yerləşən qayalı bir planetin atmosferə sahib olduğuna dair indiyə qədərki ən aydın sübutları əldə ediblər.
Məlumatlara görə, son dərəcə yüksək temperaturu ilə seçilən TOI-561 b planetini sıx bir atmosfer təbəqəsi əhatə edir. Bildirilir ki, bu atmosfer planetin bütün səthini örtən ərimiş qayadan ibarət okeanın üzərində yerləşir.
Nəticələri The Astrophysical Journal Letters adlı rəyli elmi jurnalda dərc olunan araşdırmaya əsasən, sözügedən atmosfer planetin gözlənilməz dərəcədə aşağı sıxlığını da izah edə bilər. Bu tapıntılar, ulduzuna çox yaxın dövr edən nisbətən kiçik planetlərin atmosferi saxlaya bilməyəcəyi barədə uzun müddətdir qəbul olunan fikri də sual altına alır.
ULTRA QISA YÖRÜNGƏ
TOI-561 b Yer kürəsindən təxminən 1,4 dəfə böyük radiusa malikdir və ana ulduzunun ətrafında bir dövrəni 11 saatdan da az müddətdə tamamlayır. Bu xüsusiyyətinə görə planet “ultra qısa dövrəli ekzoplanetlər” adlanan nadir qrupa daxildir. Yəni bu planetdə bir il cəmi 11 saat davam edir.
Planetin ana ulduzu Günəşdən bir qədər kiçik və daha soyuq olsa da, TOI-561 b bu ulduza son dərəcə yaxın məsafədə — təxminən 1,6 milyon kilometr uzaqlıqda dövr edir. Bu məsafə Merkuri ilə Günəş arasındakı məsafənin təxminən qırxda biridir. Bu qədər yaxın orbitdə yerləşən planetin gelgit kilidlənməsi yaşadığı, yəni bir tərəfinin daim ulduza baxdığı ehtimal olunur. Davamlı şüalanmaya məruz qalan bu səthdə temperatur qayaların ərimə nöqtəsindən xeyli yuxarıdır.
İSTİLİK VƏ İŞIQDAN GƏLƏN İPUÇLARI
Araşdırmanın müəlliflərindən biri, Birmingem Universitetindən Dr. Anjali Piette, SciTechDaily saytına açıqlamasında müşahidələri belə şərh edib:
"“Bütün məlumatları izah etmək üçün uçucu maddələrlə zəngin, qalın bir atmosferə həqiqətən ehtiyacımız var. Güclü küləklər istiliyi gündüz tərəfdən gecə tərəfinə daşıyaraq gündüz səthini soyuda bilər.”"
Piette-in sözlərinə görə, su buxarı kimi qazlar səthdən yayılan yaxın infraqırmızı şüalanmanın bəzi dalğa uzunluqlarını udaraq teleskopa çatan işığın miqdarını azalda bilər. Bu isə planetin gerçəkdən olduğundan daha sərin görünməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, ulduz işığını əks etdirərək atmosferi soyudan parlaq silikat buludlarının mövcudluğu da ehtimallar arasındadır.
Tədqiqatçılar planetin aşağı sıxlığı üçün başqa bir ssenarini də nəzərdən keçiriblər: TOI-561 b-nin nisbətən kiçik dəmir nüvəyə və Yer kürəsindən daha az sıxlığa malik süxurlardan ibarət mantiyaya sahib olması.
OLANINDAN DAHA BÖYÜK GÖRÜNÜR?
Komanda hesab edir ki, planetin qalın atmosferlə əhatə olunması TOI-561 b-ni olduğundan daha böyük göstərir ola bilər. Milyardlarla il ərzində güclü ulduz şüalanmasına məruz qalan kiçik planetlərin adətən atmosferlərini itirdiyi düşünülsə də, bəziləri yalnız çılpaq qayadan və ya lavadan ibarət olmadıqlarına dair əlamətlər verir.
Alimlər Webb teleskobunun NIRSpec (Yaxın İnfraqırmızı Spektroqraf) alətindən istifadə edərək planetin gündüz tərəfinin temperaturunu yaxın infraqırmızı parlaqlığa əsasən ölçüblər. Bu üsul planet ulduzun arxasından keçərkən ulduz–planet sisteminin ümumi parlaqlığında baş verən azalmanın ölçülməsinə əsaslanır və daha əvvəl TRAPPIST-1 sistemindəki planetlərdə də tətbiq olunmuşdu.
Əgər TOI-561 b atmosferi olmayan, çılpaq qayalı bir planet olsaydı, istiliyin gecə tərəfinə ötürülməməsi səbəbilə gündüz səth temperaturunun təxminən 2 700 dərəcə olması gözlənilirdi. Lakin NIRSpec müşahidələri gündüz tərəfinin temperaturunun təxminən 1 800 dərəcə olduğunu göstərib. Bu, hələ də son dərəcə yüksək temperaturdur, lakin gözləniləndən xeyli aşağıdır.
Nəticələri izah etmək üçün müxtəlif ssenarilər irəli sürülüb. Maqma okeanının müəyyən qədər istilik ötürməsi mümkün olsa da, atmosfer olmadıqda gecə tərəfi bərk qalacağından istilik mübadiləsi məhdud olar. Maqma okeanının üzərində nazik bir qaya buxarı təbəqəsi də ehtimal edilir, lakin bunun təkbaşına müşahidə edilən soyumanı izah etməsi çətindir.
Webb məlumatları güclü bir atmosfer ehtimalına işarə etsə də, əsas sual açıq qalır: Bu qədər intensiv şüalanmaya məruz qalan kiçik bir planet belə qalın atmosferi necə qoruyub saxlaya bilir?
Hollandiyanın Qroningen Universitetindən həmmüəllif Tim Lichtenberg bu vəziyyəti belə izah edir:
"“Maqma okeanı ilə atmosfer arasında bir tarazlıq olduğunu düşünürük. Qazlar planetdən ayrılaraq atmosferi qidalandırır, maqma okeanı isə bu qazları yenidən planetin içinə çəkir. Müşahidələri izah etmək üçün bu planetin Yer kürəsindən qat-qat daha çox uçucu maddə ehtiva etməsi lazımdır. Sanki islanmış bir lava topu kimidir.”"
