Bəşəriyyətin durumu ilə bağlı elm araşdırmaları açıqlandı
Science Alert araşdırdı: İnsanlıq həqiqətən pisə doğru gedirmi?
Dünyanın hər keçən gün daha kobud, daha eqoist və daha ədalətsiz bir yer halına gəldiyi fikri geniş yayılıb. Amma fərqli ölkələrdə aparılan genişmiqyaslı araşdırmalar göstərir ki, bu algının əksi olaraq insanlar hələ də dürüstlük, yardımsevərlik və ədalət kimi əsas dəyərləri yüksək qiymətləndirirlər.
Günlük həyatın kiçik mənzərələri bizi yanıltmamalıdır
Toplu nəqliyyatda yüksək səslə danışan telefonlar, müştəri xidmətində sözlü zorakılığın adi hala çevrilməsi və sosial mediada nifrət dilinin sürətlə yayılması…
Bu kiçik səhnələr və ard-arda gələn mənfi xəbərlər bir çox insana dünyanın sürətlə “pisə doğru getdiyi” təəssüratını verir. İnsanlığın ortaq bir anlayış və nəzakət itkisi yaşadığı düşüncəsi getdikcə yayılır.
Amma elmi məlumatlar göstərir ki, bu hiss gerçəkliyi tam əks etdirmir.
Dəyərlər dəyişmir
Science Alert tərəfindən toplanan araşdırmalara görə, dünyanın müxtəlif bölgələrində insanlar davranışların pisləşdiyini düşünürlər, amma insanların gerçək dəyərləri və davranışları fərqli tablo ortaya qoyur.
49 fərqli mədəni qrupdan 32 mindən çox insanın iştirak etdiyi genişmiqyaslı bir araşdırmada, sadiqlik, dürüstlük və yardımsevərlik ən yüksək yerlərdədir. Güc və maddi zənginlik isə siyahının aşağısında qalıb.
Avropa Sosial Araşdırması (European Social Survey) məlumatlarına əsaslanan interaktiv bir alət göstərir ki, bu dəyərlərin sıralaması 2002–2023-cü illər ərzində demək olar ki, dəyişməyib.
Araşdırmalar həmçinin göstərir ki, siyasi kimlik, din, təhsil səviyyəsi və cinsiyyət gözlənildiyindən çox az rol oynayır. Siyasi baxışların kəskin fərqləndiyi ölkələrdə belə, əsas əxlaqi prioritetlər böyük ölçüdə üst-üstə düşür.
“Heç kim müdaxilə etmir” yanılgısı
İctimaiyyət arasında yayılmış bir digər fikir isə insanların gərgin və ya təhlükəli vəziyyətlərdə səssiz qalmasıdır. Amma gerçək hadisələr bunu təsdiqləmir. Araşdırmalar göstərir ki, bir çox halda insanlar araya girərək vəziyyəti sakitləşdirməyə çalışır.
Eyni nəticə “itmiş pulqabı” təcrübələrində də görünür. Təxminən 40 ölkədə aparılan qlobal bir araşdırmada, içində pul olan pulqabıların, boş olanlara nisbətən daha yüksək faizlə sahibinə qaytarıldığı aşkar edilib. Araşdırmaçılara görə bunun səbəbi sadədir: insanlar başqasının itkinin yaratacağı zərəri nəzərə alır.
2023-cü ildə yeddi ölkədə aparılan bir təcrübədə iştirakçılara heç bir şərt qoyulmadan 10 min dollar verilib. Nəticəyə görə, bu məbləğin orta hesabla 4 700 dolları başqaları üçün xərclənib, 1 700 dolları isə ianə edilib.
Algının pis görünməsinin səbəbi
Tədqiqatçılara görə, mənfi davranışların daha görünən olması əsasən rəqəmsal platformaların iş prinsipi ilə bağlıdır. Sosial media öfke və münaqişəni mükafatlandırır; kəskin mövqelər daha çox paylaşılır, avtomatik hesablar isə gərginliyi artırır. Fəlakət və böhran anlarında media tez-tez panikanı ön plana çıxarır, amma sahədə adətən rəğbət və həmrəylik hökm sürür.
Bu algı həmçinin topluma mənfi təsir edir. Araşdırmalar göstərir ki, insanlar başqalarının eqoist olacağına inandıqda könüllü fəaliyyətlərdən uzaqlaşır və ictimai həyata daha az qatılır. Bu geri çəkilmə isə qorxulan sosial dağılmanı öz-özünə gücləndirə bilər.
Nəticə
Elmi məlumatlar mənfi davranışları inkar etmir, amma səs-küyün altında daha sabit bir həqiqət mövcuddur: çoxluq insanlar hələ də ədaləti, nəzakəti və başqaları üçün məsuliyyət daşımağı önəmli hesab edir. Bu həqiqət isə felaket senarilərinin sürəti ilə yayılmır.
