23 saat 50 dəqiqəyə dəyişən tarix – Qarabağda 30 illik separatizmə son qoyan əməliyyatın əsas məqamları
Qarabağda 19-20 sentyabr 2023-cü il antiterror əməliyyatı Azərbaycanın 30 ildən artıq davam edən Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsinə faktiki olaraq son qoydu. 44 günlük Vətən müharibəsindən üç il sonra baş verən 23 saat 50 dəqiqəlik əməliyyat nəticəsində bölgədəki qanunsuz silahlı birləşmələr silahı yerə qoydu, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının çıxarılması və separatçı strukturun buraxılması prosesi başladı. 28 sentyabrda isə separatçı rejimin rəhbəri Samvel Şahramanyan qurumun 1 yanvar 2024-cü ilədək buraxılmasını nəzərdə tutan fərman imzaladı.
Sentyabrın 20-si artıq Azərbaycan tarixində ayrıca siyasi-hüquqi məna daşıyan günə çevrilib. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 2024-cü ildən etibarən hər il sentyabrın 20-si Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunur.
Bəs 23 saat 50 dəqiqəyə başa çatan həmin əməliyyata aparan yol necə keçilmişdi? Azərbaycanın hərbi üstünlüyünü formalaşdıran hansı mərhələlər oldu? 2020-ci il müharibəsi ilə 2023-cü ilin sentyabr hadisələri arasında hansı hərbi-siyasi xətt mövcud idi? Və ən əsası – 19-20 sentyabr hadisələri niyə Qarabağ münaqişəsinin tarixində dönüş nöqtəsi hesab olunur?
2023-cü ilin sentyabrını yalnız bir günlük hərbi əməliyyat kimi qiymətləndirmək hadisələrin mahiyyətini tam izah etmir. Əslində 19 sentyabr əməliyyatı 2020-ci il müharibəsindən sonra formalaşmış hərbi-siyasi proseslərin nəticəsi idi.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan İkinci Qarabağ müharibəsi 44 gün davam etdi. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sənədə əsasən Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu, bölgədə Rusiya sülhməramlı kontingenti yerləşdirildi. Sənəddə həmçinin Ermənistan silahlı qüvvələrinin paralel şəkildə çıxarılması nəzərdə tutulurdu.
Lakin 2020-ci il noyabrından 2023-cü ilin sentyabrınadək Qarabağda məsələnin tam həll olunmadığı yeni mərhələ yarandı.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, üçtərəfli bəyanatın Ermənistan silahlı qüvvələrinin Qarabağdan çıxarılması ilə bağlı müddəası tam icra olunmurdu. Bakı bölgədə qanunsuz silahlı birləşmələrin və hərbi infrastrukturun qalmasını öz ərazi bütövlüyünə və təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirirdi.
Digər tərəfdən, Ermənistan hakimiyyəti Qarabağda Ermənistan ordusunun olmadığını bildirirdi. Bu ziddiyyət 2023-cü ilin yayında və payızında daha da kəskinləşdi.
19 sentyabra aparan prosesdə Laçın yolunun xüsusi yeri var. Azərbaycan Laçın yolundan hərbi məqsədlərlə istifadə edildiyini, silah-sursat və şəxsi heyətin daşındığını bildirir, sərhəd nəzarətinin dövlət suverenliyinin təmin edilməsi baxımından zəruri olduğunu vurğulayırdı.
2023-cü il aprelin 23-də Azərbaycan Laçın istiqamətində sərhəd nəzarət-buraxılış məntəqəsi yaratdı. Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarında bu addımı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi istiqamətində mühüm mərhələ kimi xarakterizə edib.
Beləliklə, 2023-cü ilin yazından etibarən Qarabağın Ermənistanla əlaqəsinin əvvəlki formada saxlanılması faktiki olaraq mümkün olmadı.
19 sentyabrdan əvvəlki mühüm hadisələrdən biri də sentyabrın 9-da Qarabağdakı separatçı qurumun “prezident seçkisi” keçirməsi oldu.
Azərbaycan bunu öz suverenliyinə qarşı addım kimi qiymətləndirdi. Prezident İlham Əliyev sentyabrın sonrakı günlərində bildirmişdi ki, sentyabrın 2-də Ermənistan baş nazirinin separatçı qurumun ildönümü ilə bağlı təbrik məktubu göndərməsi, sentyabrın 9-da isə “seçki” keçirilməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirib.
Beləliklə, 2023-cü ilin sentyabrına gəldikdə söhbət artıq yalnız atəşkəs xəttində baş verən insidentlərdən getmirdi. Siyasi və hərbi qarşıdurma paralel şəkildə dərinləşirdi.
19 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlandığını açıqladı.
Azərbaycan tərəfinin açıqlamasına görə, əməliyyata səbəb son aylarda Azərbaycan mövqelərinin sistemli atəşə tutulması, ərazilərin minalanması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövqelərinin möhkəmləndirilməsi, hərbi texnika və artilleriyanın yerləşdirilməsi və kəşfiyyat-təxribat fəaliyyətlərinin intensivləşməsi idi.
Həmin gün Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa yolunda mina partlayışı nəticəsində iki mülki şəxsin həlak olduğu, daha sonra Daxili İşlər Nazirliyinin əməkdaşlarını daşıyan avtomobilin minaya düşməsi nəticəsində hərbçilərin öldüyü bildirildi. Prezident İlham Əliyev 20 sentyabr müraciətində ümumilikdə altı Azərbaycan vətəndaşının həlak olduğunu açıqladı.
Bakı bu hadisələri antiterror tədbirlərinin başlanmasının əsas səbəblərindən biri kimi göstərdi.
Əməliyyatın mühüm xüsusiyyəti isə onun miqyası ilə bağlı idi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi ilk saatlardan etibarən yalnız hərbi obyektlərin hədəfə alındığını və yüksək dəqiqlikli silahlardan istifadə edildiyini bildirdi. Mülki əhali üçün xəbərdarlıqlar yayımlandı, humanitar dəhlizlər və qəbul məntəqələrinin yaradıldığı açıqlanıldı.
Müdafiə Nazirliyinin sonrakı açıqlamalarına görə, əməliyyat 19 sentyabr saat 13:10 radələrində başlayıb və 20 sentyabr saat 13:00-da başa çatıb. Yəni əməliyyatın ümumi müddəti 23 saat 50 dəqiqə olub.
Bu müddət ərzində Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi hərbi nəticələr barədə Müdafiə Nazirliyi mərhələli məlumatlar yaydı.
19 sentyabr axşamı 60-dan çox döyüş mövqeyinin nəzarətə götürüldüyü, 20-dən çox hərbi avtomobilin, 40-dan artıq artilleriya qurğusunun, 30-dan çox minaatanın və digər hərbi vasitələrin zərərsizləşdirildiyi bildirildi.
Sentyabrın 20-də isə 90-dan çox döyüş mövqeyinin və bir neçə strateji yüksəkliklərin Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçdiyi açıqlanıldı. Həmçinin hərbi qənimət kimi tank, piyadaların döyüş maşınları, minaatanlar, avtomobillər və çoxsaylı silah-sursatın götürüldüyü bildirildi.
Burada əsas hərbi məqam yalnız konkret mövqelərin tutulması deyildi. Qısa müddətdə qarşı tərəfin müdafiə sisteminin koordinasiyalı şəkildə iflic vəziyyətinə gətirilməsi əməliyyatın taleyini müəyyənləşdirdi.
Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsində qazandığı döyüş təcrübəsi, kəşfiyyat, pilotsuz uçuş aparatları, artilleriya, yüksək dəqiqlikli silah sistemləri və qoşunların koordinasiyası 2023-cü ilin əməliyyatında da özünü göstərdi.
Bu baxımdan 19-20 sentyabr əməliyyatı 2020-ci ilin hərbi kampaniyasından ayrı hadisə yox, həmin təcrübənin daha məhdud ərazidə və daha qısa zaman kəsiyində tətbiq edildiyi yeni hərbi mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.
Niyə müqavimət cəmi bir sutka çəkdi?
Bu suala cavab verərkən yalnız texnika sayını müqayisə etmək kifayət deyil.
2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycan Ordusu döyüş təcrübəsi qazandı. 2023-cü ilə qədər Azərbaycan ordusunun kəşfiyyat və zərbə imkanları, pilotsuz sistemlər, artilleriya və xüsusi təyinatlı qüvvələrin döyüş imkanları artıq real müharibədə sınaqdan keçmişdi.
Digər mühüm amil isə 2020-ci ildən sonra Qarabağdakı hərbi vəziyyətin dəyişməsi idi.
2020-ci il noyabr bəyanatından sonra bölgədə Rusiya sülhməramlı kontingenti yerləşdirilmişdi. Azərbaycan Ordusu isə Qarabağ ətrafındakı bir sıra strateji mövqelərdə nəzarətini genişləndirmişdi. 2023-cü ilin sentyabrına gəldikdə separatçı qüvvələrin əvvəlki illərdəki müdafiə imkanları ilə Azərbaycan Ordusunun imkanları arasında ciddi fərq yaranmışdı.
Bu fərq əməliyyatın nəticəsində özünü açıq göstərdi.
Azərbaycan niyə əməliyyatı dayandırdı?
Sentyabrın 20-də saat 13:00-da atəşkəs razılaşması əldə edildi.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin açıqladığı şərtlərə əsasən, Qarabağdakı Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələri və qanunsuz erməni silahlı dəstələri silahı yerə qoymalı, döyüş mövqelərindən və postlardan çıxmalı, tam şəkildə tərksilah edilməli idi. Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin Azərbaycan ərazilərini tərk etməsi, ağır texnika və silah-sursatın təhvil verilməsi də razılaşmanın şərtlərinə daxil idi.
19 sentyabr əməliyyatı ilə bağlı ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri mülki əhalinin təhlükəsizliyi olub.
Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi əməliyyatın ilk saatlarında açıq şəkildə bildirdi ki, mülki əhali və mülki infrastruktur hədəfə alınmır və yalnız legitim hərbi obyektlər yüksək dəqiqlikli silahlarla vurulur. Həmçinin qadınlar, uşaqlar, yaşlılar, xəstələr və fiziki məhdudiyyətli şəxslərə yardım göstəriləcəyi açıqlanmışdı.
BMT-nin 1 oktyabr 2023-cü ildə Xankəndiyə səfər edən missiyası şəhərdə gördüyü xəstəxana, məktəb, yaşayış binaları, dini və mədəni obyektlərdə mülki infrastrukturun geniş şəkildə dağıdılmasına rast gəlmədiyini bildirib. Missiya həmçinin atəşkəsdən sonra mülki şəxslərə qarşı zorakılıqla bağlı məlumatla rastlaşmadığını açıqlayıb.
Sentyabrın 20-də atəşkəsdən sonra proses hərbi müstəvidən siyasi müstəviyə keçdi.
Sentyabrın 21-də Yevlaxda Azərbaycan nümayəndələri ilə Qarabağın erməni sakinlərinin nümayəndələri arasında görüş keçirildi. Əsas mövzular bölgədə yaşayan erməni əhalinin Azərbaycan qanunları çərçivəsində reinteqrasiyası idi.
Bu mərhələnin siyasi əhəmiyyəti böyük idi. Çünki 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Qarabağda fəaliyyət göstərən separatçı siyasi-inzibati struktur artıq hərbi dayaqlarını itirmişdi.
Amma bunun formal nəticəsi hələ qarşıda idi. 28 sentyabr: separatçı rejimin özünü buraxması
Sentyabrın 28-də Samvel Şahramanyan separatçı qurumun bütün dövlət strukturlarının 1 yanvar 2024-cü ilədək ləğv edilməsini nəzərdə tutan fərman imzaladı.
Fərmanda “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın 1 yanvar 2024-cü ildən etibarən mövcudluğunu dayandırdığı bildirilirdi. Sənəddə bölgə əhalisinin Azərbaycan tərəfindən təqdim olunan reinteqrasiya şərtləri ilə tanış olaraq gələcəkdə qalmaq və ya qayıtmaq imkanına fərdi qərar verməsi də qeyd olunurdu.
Bu sənəd 19-20 sentyabr əməliyyatının yalnız hərbi deyil, siyasi nəticəsini də rəsmiləşdirdi.
30 ilə yaxın faktiki mövcud olmuş separatçı idarəçilik strukturu artıq hüquqi və institusional baxımdan da fəaliyyətini dayandırmaq qərarı vermişdi.
19-20 sentyabr əməliyyatını hərbi baxımdan fərqləndirən əsas məqam sürət idi. 23 saat 50 dəqiqə ərzində Azərbaycan Ordusu:
- qarşı tərəfin ön xətt və dərinlikdəki mövqelərinə zərbələr endirdi;
- uzunmüddətli atəş nöqtələrini sıradan çıxardı;
- 90-dan artıq döyüş mövqeyinə nəzarəti ələ keçirdi;
- strateji yüksəkliklərə nəzarəti təmin etdi;
- hərbi texnika və silah-sursatın bir hissəsini ələ keçirdi;
- qarşı tərəfin silahlı müqavimət imkanlarını faktiki olaraq aradan qaldırdı;
- atəşkəs şərtləri ilə qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilahı prosesinə keçdi.
Bu nəticələr göstərdi ki, 2020-ci ildə formalaşan Azərbaycan Ordusunun döyüş modeli 2023-cü ildə artıq daha lokal, qısa müddətli və yüksək dəqiqlikli əməliyyat şəraitində də tətbiq olundu.
Beləliklə, 2023-cü ilin sentyabrı Qarabağ münaqişəsinin hərbi-siyasi tarixində yeni səhifə açdı.
Azərbaycan hakimiyyətinin 20 sentyabra verdiyi siyasi əhəmiyyət sonradan ayrıca dövlət bayramı ilə rəsmiləşdirildi.
Prezidentin sərəncamına əsasən 2024-cü ildən başlayaraq sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunur.
Bu tarix təsadüfi seçilməyib. Çünki məhz 20 sentyabr 2023-cü ildə Qarabağdakı separatçı silahlı qüvvələrin tərksilah edilməsi barədə razılaşma əldə edildi və Azərbaycan tərəfinin rəsmi ifadəsi ilə ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası təmin olundu.
Başqa sözlə, 8 noyabr 2020-ci il Şuşa Zəfərinin siyasi yaddaşda yeri necə xüsusi formalaşdısa, 20 sentyabr 2023-cü il də Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından ayrıca simvolik tarixə çevrildi.
Üç il sonra: tarixdə 23 saat 50 dəqiqə
19-20 sentyabr hadisələrinə üç il sonra baxanda aydın görünür ki, həmin 23 saat 50 dəqiqə 30 ildən artıq davam edən münaqişənin ən mühüm son mərhələlərindən biri olub.
1990-cı illərdə hərbi yolla formalaşmış status-kvo 2020-ci ildə dağıldı.
2020-ci il noyabr razılaşması yeni hərbi-siyasi reallıq yaratdı.
2022-2023-cü illərdə Laçın istiqamətində və Qarabağ ətrafında nəzarət mexanizmləri dəyişdi.
19 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Ordusu lokal antiterror əməliyyatına başladı.
20 sentyabrda silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi barədə razılaşma əldə edildi.
28 sentyabrda separatçı qurumun rəhbəri onun buraxılmasını elan etdi.
Beləliklə, 2023-cü ilin sentyabrında söhbət artıq yalnız bir hərbi əməliyyatın başa çatmasından getmirdi. Söhbət uzun illər davam edən separatçı idarəetmə modelinin hərbi dayaqlarının aradan qalxmasından və Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində faktiki nəzarətinin bərqərar olmasından gedirdi.
Məhz buna görə 19-20 sentyabr 2023-cü il hadisələri Azərbaycan tarixində 44 günlük Vətən müharibəsinin davamı olan, lakin öz hərbi miqyası və siyasi nəticələri baxımından ayrıca mərhələ təşkil edən hadisə kimi qiymətləndirilir.
2020-ci il müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda həlledici dönüş yaratdısa, 19-20 sentyabr 2023-cü il əməliyyatı Qarabağ üzərində dövlət nəzarətinin tam bərpası ilə nəticələnən son hərbi mərhələ oldu.
Bu mənzərədə 19-20 sentyabr əməliyyatının nəticəsini yalnız hərbi müstəvidə qiymətləndirmək də kifayət deyil. Qarabağ məsələsinin həllində hərbi güc qədər diplomatik strategiyanın da həlledici rolu oldu. 2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycan hərbi üstünlüyünü siyasi-diplomatik proseslə paralel şəkildə davam etdirdi, ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsini beynəlxalq gündəmdə ardıcıl şəkildə əsaslandırdı və 2023-cü ilin sentyabrına qədər formalaşmış reallıqları diplomatik müstəvidə möhkəmləndirdi.
Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi strategiyanın mühüm xüsusiyyəti də məhz hərbi və diplomatik alətlərin bir-birini tamamlaması idi. 2020-ci ilin noyabrından sonra yaranmış yeni reallıq, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər çərçivəsində bərpası, Laçın istiqamətində sərhəd nəzarətinin yaradılması və nəhayət, 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində tam dövlət nəzarətinin təmin edilməsi vahid hərbi-siyasi xəttin ayrı-ayrı mərhələləri oldu.
Bu baxımdan 19-20 sentyabr əməliyyatı həm Azərbaycan Ordusunun hərbi imkanlarının, həm də illər ərzində həyata keçirilmiş siyasi-diplomatik kursun nəticəsi kimi ortaya çıxdı. Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ yalnız döyüş meydanında üstünlük qazanmaq deyil, həmin üstünlüyü dövlət suverenliyinin faktiki bərpasına gətirib çıxaran siyasi nəticəyə çevirmək idi.
2020-ci ilin Zəfəri ilə başlayan proses 2023-cü ilin sentyabrında yeni mərhələyə keçdi. Qarabağda separatçı hərbi-siyasi strukturun mövcudluğu sona çatdı, Azərbaycan öz ərazisində tam dövlət nəzarətini təmin etdi. Bu mənada 19-20 sentyabr əməliyyatı Prezident İlham Əliyevin hərbi və diplomatik strategiyasının bir-birini tamamlayan iki istiqamətinin yekun nəticələrindən biri kimi tarixə düşdü.
