SpaceX-in raketi Aya çırpıldı:

Cənubi Koreyanın Danuri Ay orbiteri SpaceX-in istifadədən çıxmış “Falcon 9” raketinin üst mərhələsinin Ay səthinə çırpılması nəticəsində yaranan yeni kraterin ilk görüntülərini əldə edib. Hadisə 5 avqust 2026-cı ildə baş verib və Danuri kosmik aparatı toqquşmadan əvvəl və sonra eyni ərazini çəkərək səthdəki dəyişiklikləri birbaşa müqayisə etməyə imkan yaradıb.

Təxminən 4 ton ağırlığında olan “Falcon 9” üst mərhələsi 5 avqustda, Bakı vaxtı ilə təxminən günorta saatlarında Ay səthinə düşüb. Toqquşma 06:34 UTC-də, yəni ABŞ Şərq vaxtı ilə 02:34-də baş verib. Raket hissəsinin sürəti təxminən 8 700 km/saat olub.

Zərbə Ayın Yerə görünməyən tərəfinə deyil, Einstein kraterinin yaxınlığındakı əraziyə düşüb. İlkin hesablamalara görə, toqquşma nəticəsində diametri təxminən 27 metrə qədər ola bilən yeni krater yaranıb.

Söhbət 15 yanvar 2025-ci ildə buraxılmış “Falcon 9” raketinin üst mərhələsindən gedir. Həmin raket Firefly Aerospace-in Blue Ghost və Yaponiyanın ispace şirkətinin Resilience Ay aparatlarını kosmosa çıxarmışdı.

Raketin birinci mərhələsi Yerə qayıdaraq SpaceX tərəfindən istifadə üçün nəzərdə tutulduğu halda, ikinci mərhələ sərf olunan və adətən missiyadan sonra atmosferə yönəldilərək məhv edilən hissədir. Lakin bu konkret missiyada üst mərhələ Ay istiqamətində yüksək enerjili trayektoriyaya çıxdığından Yerə qayıtmaq üçün kifayət qədər yanacağı qalmamışdı. Nəticədə o, uzun müddət Yer ətrafında hərəkətdə qaldı.

Günəş aktivliyindəki dəyişikliklər və Yerin, Ayın cazibə qüvvələrinin təsiri nəticəsində raketin trayektoriyası zamanla dəyişib və nəticədə üst mərhələ Ayla toqquşma kursuna düşüb.

Ən maraqlı məqam məhz Cənubi Koreyanın Danuri kosmik aparatının müşahidəsidir. KARI-nin məlumatına görə, aparat toqquşmadan təxminən 30 dəqiqə əvvəl ərazinin görüntüsünü çəkib. Daha sonra orbitini tənzimləyərək həmin ərazinin üzərindən bir neçə dəfə keçib və ümumilikdə 8 müşahidə sessiyası həyata keçirib.

Beləliklə, alimlərin əlində həm toqquşmadan əvvəlki, həm də dərhal sonrakı görüntülər yaranıb. Bu, Ay səthində baş verən dəyişikliyin məhz raketin zərbəsi nəticəsində yarandığını müəyyənləşdirmək üçün xüsusilə qiymətli məlumatdır. KARI bildirir ki, görüntülərdə həm relyefdə dəyişikliklər, həm də zərbə nəticəsində Ay torpağının kənarlara səpilməsini göstərən ejecta izləri müşahidə olunub.

Danurinin hadisə zamanı zərbə nöqtəsindən təxminən 340–350 kilometr məsafədə olduğu bildirilir.

İlk baxışda bu, sadəcə kosmik tullantının Aya çırpılması kimi görünə bilər. Əslində isə hadisə Ayın səthinin öyrənilməsi baxımından maraqlı təcrübədir.

Alimlər süni obyektin Ay səthinə zərbəsi nəticəsində:

yaranan kraterin ölçüsünü;
səthin hansı istiqamətdə və nə qədər dəyişdiyini;
Ay torpağının nə qədər məsafəyə yayıldığını;
zərbə nəticəsində səthdən nə qədər materialın atıldığını;
süni zərbənin əvvəlcədən hazırlanmış kompüter modellərinə nə dərəcədə uyğun gəldiyini

araşdırmaq imkanı əldə edirlər.

Bu məlumatlar gələcəkdə Ayda daha çox kosmik aparatın fəaliyyət göstərəcəyi dövrdə xüsusilə faydalı ola bilər. İnsanlı və pilotsuz missiyaların sayı artdıqca Ayın orbitində və səthində nəzarətsiz kosmik tullantıların idarə edilməsi də daha vacib məsələyə çevrilir.

NASA da ərazini araşdıracaq

Danurinin görüntüləri son məlumatlarla məhdudlaşmayacaq. NASA-nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) aparatı da hadisənin baş verdiyi ərazini müşahidə etməli və yeni görüntülər əldə etməlidir. Bu məlumatların Danurinin “əvvəl–sonra” görüntüləri ilə müqayisəsi kraterin ölçüsünü və zərbənin Ay səthinə təsirini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.

Yer üzündəki teleskoplar da hadisəni müşahidə etməyə çalışıb. İspaniyanın Instituto de Astrofísica de Andalucía komandası toqquşma zamanı Ay səthindən materialın qalxdığını göstərən mümkün görüntülər əldə etdiyini bildirib. Lakin birbaşa yeni kraterin müəyyənləşdirilməsi baxımından Danurinin görüntüləri daha əhəmiyyətli olub.

Maraqlı detal: Danurinin özü də Falcon 9 ilə Aya göndərilmişdi

Hadisənin simvolik tərəfi də var. Cənubi Koreyanın ilk Ay aparatı olan Danuri özü də 4 avqust 2022-ci ildə SpaceX-in “Falcon 9” raketi ilə kosmosa buraxılmışdı. Aparat həmin ilin dekabrında Ay orbitinə çatıb və Ay səthini müxtəlif elmi cihazlarla araşdırır.

Beləliklə, 2026-cı ildə Danuri onu Aya aparan eyni tipli raketin başqa bir üst mərhələsinin Ay səthinə çırpılmasının nəticələrini müşahidə etmiş oldu.

Xpress.az