“Sən gəlməz oldun”:

Azərbaycan musiqisində elə mahnılar var ki, onları sadəcə dinləmirsən — yaşayırsan. İlk notlarından etibarən insanda izaholunmaz nisgil, gözləmə və ayrılıq hissi yaradan “Sən gəlməz oldun” da belə əsərlərdəndir.
Musiqisi Ələkbər Tağıyevə, sözləri isə şairə Mədinə Gülgünə məxsus olan bu əsərin müəllifliyi sənədlərlə təsdiqlənir. Azərbaycan Müəllif Hüquqları Agentliyinin məlumatına görə, mahnı 15 mart 1973-cü ildə qeydiyyata alınıb. Əsərin müəllifləri kimi Ələkbər Tağıyev və Mədinə Gülgünün adları göstərilir.

Lakin “Sən gəlməz oldun”un tarixçəsini yalnız bəstəkarın və şairənin adı ilə izah etmək mümkün deyil. Çünki illərdir bu mahnının arxasında real bir insanın — gənc yaşında həyatdan gedən Sevda adlı qadının faciəli taleyinin dayandığı söylənilir.

Sevda kim idi?
Açıq mənbələrdə Sevdanın həyatının bütün detalları sistemli şəkildə qorunmayıb. Bununla belə, Ələkbər Tağıyevin oğlu Xaliq Tağıyevin müxtəlif illərdə verdiyi müsahibələrdə əsas məqamlar təsdiqlənir: Sevda bəstəkarın qardaşı oğlunun həyat yoldaşı olub, övlad dünyaya gətirdikdən sonra ağır xəstəliyə tutulub və çox gənc yaşda dünyasını dəyişib.
Azərbaycan mətbuatında Xaliq Tağıyevin xatirələrinə əsaslanan məlumatlarda Sevdanın Ələkbər Tağıyevin qardaşı oğlunun həyat yoldaşı olduğu, uşağı dünyaya gətirdikdən sonra ağır xəstəliyə düçar olduğu və övladının hələ çox kiçik yaşında ikən vəfat etdiyi bildirilir.

Ailədən əldə olunan məlumata görə, bu qadın Tağızadə Sevda Mirzəbala qızı idi. 1949-cu ildə Bakıda anadan olan Sevda iki qardaş və beş bacıdan ibarət ailədə böyüyüb. 150 saylı orta məktəbi bitirib, daha sonra D.Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda ali təhsil alıb.

1974-cü ildə Ələkbər Tağıyevin qardaşı oğlu Fikrət Tağıyevlə ailə həyatı qurub. Bir il sonra — 1975-ci ildə onların oğlu Niyazi dünyaya gəlib.

Sevdanın həyatının bu hissəsi ilə bağlı məlumatların bir qismi ailə xatirələrinə əsaslanır və onların doğum, nikah, təhsil və digər arxiv sənədləri ilə ayrıca təsdiqlənməsi vacibdir.

Bir doğuşdan sonra başlayan faciə
Ailə məlumatına görə, Niyazinin doğulmasından sonra Sevda qeysəriyyə əməliyyatı keçirib. Əməliyyatdan bir müddət sonra onun vəziyyəti ağırlaşıb.
Yaxınlarının danışdıqlarına görə, əməliyyat zamanı qarın nahiyəsində plasenta fraqmentinin qalması nəticəsində ağırlaşma baş verib və qan zəhərlənməsi yaranıb. O dövrdə SSRİ-də tapılması çətin olan güclü dərmanların gətirilməsi ilə Sevdanın həyatı xilas edilib.

Lakin bu məlumatın mühüm bir hissəsi yalnız ailə xatirələrinə əsaslanır. Açıq mənbələrdə həmin tibbi hadisəni təsdiqləyən xəstəlik tarixçəsi, tibbi ekspertiza və ya digər ilkin sənəd aşkar olunmayıb.

Xaliq Tağıyevin açıqlamalarında isə Sevdanın xəstəliyi xərçəng kimi təqdim edilir. Bu səbəbdən Sevdanın hansı xəstəlikdən əziyyət çəkdiyi, doğuşdan sonrakı ağırlaşmanın sonrakı xəstəliklə birbaşa əlaqəsinin olub-olmaması ayrıca tibbi sənədlərlə araşdırılmalıdır.

Bir müddət sonra vəziyyəti yaxşılaşan Sevda həyata davam edir. Lakin ailə məlumatına görə, 1978-ci ildə ikinci dəfə ana olmaq istədiyi vaxt xəstəliyi yenidən üzə çıxır.

Həkimlərin səylərinə baxmayaraq, onun həyatını xilas etmək mümkün olmur.

Sevda 1978-ci ilin noyabrında, cəmi 29 yaşında dünyasını dəyişir.

Arxada körpə yaşında oğlu, həyat yoldaşı, ata-anası, bacı-qardaşları və böyük bir ailənin nisgili qalır.

Tabut qarşısında yaşanan sarsıntı
Sevdanın ölümünün Ələkbər Tağıyevə necə təsir etdiyi barədə ən mühüm məlumatları bəstəkarın oğlu Xaliq Tağıyevin xatirələrində görmək mümkündür.
Onun danışdıqlarına görə, atasını Sevdanın vaxtsız ölümü və dəfn mərasimi dərindən sarsıdıb. Gənc qadının tabutu qarşısında yaşanan bu ağrı bəstəkarın yaddaşında uzun müddət qalıb.

Xaliq Tağıyevin xatirəsinə əsasən, Ələkbər Tağıyev dəfndən sonra evə qayıdaraq Mədinə Gülgünün sözlərinə musiqi bəstələyib.

Beləcə, “Sən gəlməz oldun”un yaranması ilə Sevdanın faciəsi arasında mənəvi bağ qurulur.

Amma burada mühüm bir məqam var.

1973, yoxsa 1978?
Araşdırmanın ən ciddi sualı məhz budur.
Müəllif Hüquqları Agentliyinin məlumatında “Sən gəlməz oldun” əsərinin 15 mart 1973-cü ildə qeydiyyata alındığı göstərilir. Xaliq Tağıyevin müsahibəsində də mahnının 1973-cü ildə bəstələndiyi və ilk ifaçılarından birinin Zeynəb Xanlarova olduğu bildirilir.

Digər tərəfdən, ailə məlumatına və Xaliq Tağıyevin xatirələrinə əsasən Sevda 1978-ci ildə vəfat edib və mahnının onun ölümündən sonra yarandığı söylənilir.

Bu iki tarix bir-biri ilə uyğun gəlmir.

Əgər mahnı həqiqətən 1973-cü ildə bəstələnib və müəlliflik qeydiyyatına alınıbsa, 1978-ci ildə vəfat edən Sevdanın ölümündən sonra həmin mahnının yazılması xronoloji baxımdan mümkün deyil.

Deməli, burada araşdırılmalı ciddi bir ziddiyyət var.

Ola bilər ki, ailə xatirəsində tarixlərdən biri səhv xatırlanıb. Ola bilər ki, 1973-cü ildə qeydiyyata alınan əsərin sonrakı illərdə başqa bir aranjimanı və ya versiyası yaranıb. Yaxud Sevdanın həyat tarixçəsi ilə bağlı məlumatlarda düzəliş tələb edən məqam var.

Bu sualın cavabı yalnız ilkin sənədlərlə — müəlliflik qeydiyyatı, not əlyazması, ailə arxivi, Sevdanın doğum və ölüm sənədləri, həmçinin onun yaxınlarının xatirələri ilə müəyyənləşdirilə bilər.

Bu səbəbdən “Ələkbər Tağıyev Sevdanın 1978-ci ildəki dəfnindən qayıdaraq ‘Sən gəlməz oldun’u yazdı” fikrini hazırkı açıq məlumatlar əsasında qəti fakt kimi təqdim etmək doğru deyil.

Bir başqa mühüm həqiqət
“Sən gəlməz oldun”un sözləri birbaşa Sevdanın həyatından yazılmış bioqrafik şeir deyil.
Mahnının sözləri Mədinə Gülgünün yaradıcılığına aiddir. Ələkbər Tağıyev həmin sözlərə musiqi bəstələyib.

Yəni Sevdanın faciəsi mahnının mətninin süjeti deyil. Onun faciəsi, daha çox, əsərin bəstəkar üçün qazandığı şəxsi və emosional məna ilə əlaqələndirilir.

Bu fərq çox vacibdir.

Çünki bəzən illər keçdikcə mahnıların yaranma tarixçələri şifahi şəkildə dəyişir, bir hadisə digərinə qarışır və nəticədə musiqi əsərinin bioqrafiyası ilə real insanın həyat hekayəsi eyni hadisə kimi təqdim olunur.

“Sən gəlməz oldun”un tarixində də belə bir ehtimalı nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Zeynəb Xanlarovadan Faiq Ağayevə qədər
Tarixdəki bu sual işarələrinə baxmayaraq, bir həqiqət dəyişmir: “Sən gəlməz oldun” Azərbaycan musiqisinin yaddaşında yaşayan əsərlərdən birinə çevrilib.
Mahnının ilk məşhur ifaçılarından biri Zeynəb Xanlarova olub. Sonrakı illərdə əsərə Məmmədbağır Bağırzadə, Gülarə Əliyeva, Nisə Qasımova və başqa sənətçilər müraciət ediblər.

Daha sonrakı nəsildə Faiq Ağayev mahnını yeni aranjimanda ifa edib. Əsər Əlixan Səmədovun ifasında balabanın kövrək səsi ilə də Azərbaycan hüdudlarından kənara çıxıb.

Beləliklə, bir bəstə müxtəlif nəsillərin ifasında yenidən doğulub.

Azərbaycan mahnısından Türkiyə səhnəsinə
“Sən gəlməz oldun”un taleyi Azərbaycanla məhdudlaşmayıb.
Türkiyədə mahnı “Sen Gelmez Oldun” adı ilə tanınıb. Gülay Sezerin ifasında əsər “Damlalar” albomunda yer alıb. Sibel Can da mahnını repertuarına daxil edib.

Musiqi araşdırmalarında əsərin Türkiyədə Neşe Karaböcek, Nalan Altınörs, Gülay, Sibel Can, Mahsun Kırmızıgül və digər ifaçılar tərəfindən müxtəlif dövrlərdə səsləndirildiyi qeyd olunur.

Bu, mahnının yalnız bir ölkənin musiqi yaddaşında deyil, regionun populyar musiqisində də iz buraxdığını göstərir.

Mahnının xaricdə yayılması ilə yanaşı, müəllifliyi ilə bağlı mübahisələr də ortaya çıxıb. Azərbaycan Müəllif Hüquqları Agentliyi əsərin Ələkbər Tağıyev və Mədinə Gülgünə məxsus olduğunu bildirərək onun başqa mənşəyə aid əsər kimi təqdim edilməsinə etiraz edib.

Bu məqam da “Sən gəlməz oldun”un tarixinin yalnız musiqi deyil, həm də müəlliflik və mədəni irs məsələsi olduğunu göstərir.

Bəs Sati Kazanova və Soqdiana?
Mahnının Sati Kazanova tərəfindən Azərbaycan dilində, Soqdiana tərəfindən isə rus dilində “Məni yada sal” adı ilə ifa edilməsi barədə müxtəlif internet resurslarında məlumatlar mövcuddur.
Lakin bu ifaların müəlliflik və repertuar məlumatlarını təsdiqləyən kifayət qədər etibarlı ilkin mənbə aşkar edilmədiyindən, həmin məlumatları hələlik tam təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək ehtiyatlı yanaşma olmaz.

Bu iki ifanın audio, albom və ya televiziya arxivləri əsasında ayrıca araşdırılması mümkündür.

Əsl faciə mahnıdan kənardadır
“Sən gəlməz oldun”u illərdir dinləyiciyə təsir edən əsərə çevirən yalnız melodiyanın hüznü deyil.
Onun arxasında gənc yaşında həyatdan gedən bir qadının taleyi haqqında danışılan hekayə var.

Sevda — əgər ailə arxivlərindəki məlumatlar təsdiqlənərsə — cəmi 29 il yaşadı. Bir övlad dünyaya gətirdi, ağır xəstəliklə mübarizə apardı, yenidən həyata qayıtmağa çalışdı, ikinci dəfə ana olmaq istədi və nəhayət, həyatının ən məhsuldar çağında dünyasını dəyişdi.

Onun oğlu Niyazi isə anasını itirəndə hələ çox kiçik idi.

Bəlkə də buna görə bu mahnıda “gəlməmək” sadəcə sevgilinin görüşə gəlməməsi kimi səslənmir.

Gəlməmək — ölümün geri dönüşsüzlüyüdür.

Bahar gəlir, keçir. Quşlar qayıdır. İnsanlar yenidən görüşür, həyat öz axarı ilə davam edir. Amma gedən insan qayıtmır.

Mahnının illərdir yaddaşlarda qalmasının sirri də bəlkə elə bundadır.

Sevdanın oğlu bu hekayənin ən mühüm şahidlərindən biridir
Ailə məlumatına görə, Sevdanın oğlu Niyazi Tağızadə hazırda xaricdə yaşayır.
Bu fakt araşdırmanın gələcək mərhələsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Niyazinin ailə arxivində anasının fotoşəkilləri, məktubları, şəxsi sənədləri, təhsil məlumatları, nikah sənədi, xəstəlik tarixçəsi və ya Ələkbər Tağıyevlə bağlı xatirələr qorunub saxlanılıbsa, bu materiallar “Sən gəlməz oldun”un tarixindəki ən mühüm boşluqları doldura bilər.

Xüsusilə 1973–1978-ci illər arasındakı tarix ziddiyyətinin cavabı məhz ailə arxivindən çıxa bilər.

Çünki bu gün əlimizdə iki müxtəlif hekayə var: biri sənədləşmiş müəlliflik tarixi — 1973, digəri isə ailə xatirəsində yaşayan faciə — 1978.

Onların harada kəsişdiyini isə hələ tam bilmirik.

Bir mahnı, iki tarix və cavabsız qalan sual
“Sən gəlməz oldun” haqqında illərdir danışılan hekayə ilk baxışdan sadə görünür: gənc qadın vəfat edir, bəstəkar bu faciədən sarsılır və onun xatirəsinə mahnı yazır.
Amma sənədlərə yaxınlaşdıqca hekayə mürəkkəbləşir.

Müəllif Hüquqları Agentliyinin qeydiyyatı mahnının 1973-cü ildən mövcud olduğunu göstərir. Sevda ilə bağlı ailə məlumatı isə onun 1978-ci ildə vəfat etdiyini bildirir.Hələlik isə “Sən gəlməz oldun” Azərbaycan musiqisinin ən kövrək əsərlərindən biri kimi yaşayır.

Və hər dəfə səslənəndə bir sual yenidən doğulur:

Bu mahnıda kim gəlməz oldu?

Bəlkə də cavab bir insanın adından daha böyükdür.

Çünki bəzən bir insan dünyadan gedir, amma onun haqqında yaranan bir melodiya ömrünü davam etdirir.

Sevda gəlmədi. Amma onunla bağlı nisgil bir mahnının içində illərdir geri qayıdır.