Tələbə adını qazana bilməyən gənclərə belə davranmayın

Ali məktəbə qəbul imtahanında uğursuz olmaq gəncin həyatında ciddi emosional sarsıntıya çevrilə bilər. Aylarla, bəzən illərlə hazırlıq görən, ailəsinin və ətrafının gözləntilərini üzərində hiss edən bir gənc üçün “tələbə adını qazana bilmədim” fikri sadəcə bir imtahan nəticəsi deyil. Bu, özünü uğursuz, dəyərsiz və gələcəksiz hiss etməyə qədər gedib çıxa bilər.

Belə məqamda valideynin bir sözü, bir reaksiyası gəncin psixoloji vəziyyətinə təsir edə bilər. “Bu qədər pul xərclədik, nəticən budur?”, “Filankəsin oğlu qəbul oldu, sən niyə olmadın?” və ya “İndi camaatın üzünə necə baxacağıq?” kimi ifadələr onsuz da özünü günahlandıran gəncin üzərindəki yükü daha da ağırlaşdıra bilər.

Mütəxəssis mənbələri də göstərir ki, yeniyetmə və gənclərin psixi sağlamlığına vaxtında diqqət yetirmək vacibdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, depressiya və narahatlıq gənclər arasında geniş yayılmış psixi sağlamlıq problemlərindəndir və intihar 15–29 yaş qrupu üzrə əsas ölüm səbəblərindən biridir. Dəstəkləyici ailə mühiti isə gəncin emosional rifahı üçün mühüm qoruyucu amillərdən hesab olunur.

İlk reaksiya: Qınamaq yox, dinləmək

Nəticə məlum olan gün valideynlərin ilk işi səbəbləri araşdırmaq və ya günahkar axtarmaq olmamalıdır. Gəncin həmin anda ən çox ehtiyac duyduğu şey onun uğursuzluğunun ailə tərəfindən faciə kimi qəbul edilmədiyini hiss etməkdir.

Valideyn belə deyə bilər:

“Bu nəticəyə görə üzülməyin normaldır. Amma bu, sənin həyatının və gələcəyinin sonu deyil. Biz səni bir imtahan nəticəsinə görə qiymətləndirmirik və birlikdə növbəti addımı düşünəcəyik.”

Bu cür yanaşma gəncə həm emosional dayaq verir, həm də problemin həll olunmaz olmadığını göstərir.

Əksinə, müqayisə etmək, alçaltmaq, danlamaq və “Sən bizi biabır etdin” kimi ifadələrdən istifadə etmək vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Gənc ailənin sevgisini yalnız uğur qazandığı zaman əldə etdiyini düşünməməlidir.

Azərbaycanda qəbul imtahanından keçə bilməyən gənclərə bəzən “Bir ilin boşa getdi” kimi yanaşılır. Halbuki bir insanın həyatı yalnız universitetə qəbul olduğu yaş və ya tarixlə ölçülmür.

Gəncin qarşısında müxtəlif yollar ola bilər: növbəti il yenidən hazırlaşmaq, peşə təhsili almaq, fərqli ixtisas seçmək, bacarıqlarını inkişaf etdirmək və ya əmək fəaliyyətinə başlayaraq sonradan təhsilini davam etdirmək.

Əsas məsələ valideynin öz arzusu ilə övladının gələcək seçimini eyniləşdirməməsidir. Bəzən gəncin yaşadığı ağır stressin səbəbi yalnız imtahandan kəsilməsi deyil, həm də ailəsinin xəyal qırıqlığına səbəb olduğunu düşünməsidir.

Hansı əlamətlər narahatlıq yaratmalıdır?

İmtahan nəticəsindən sonra bir neçə gün kədərlənmək, ağlamaq və ya insanlardan uzaqlaşmaq müəyyən müddət üçün normal emosional reaksiya ola bilər. Ancaq bu vəziyyət həftələrlə davam edirsə və gəncin gündəlik həyatına ciddi təsir edirsə, məsələyə daha ciddi yanaşmaq lazımdır.

Xüsusilə aşağıdakı əlamətlər diqqətdən kənarda qalmamalıdır:

davamlı ümidsizlik və özünü dəyərsiz hiss etmə;
“Mənim gələcəyim yoxdur”, “Yaşamağın mənası yoxdur” kimi ifadələr;
ailədən və dostlardan tamamilə uzaqlaşmaq;
əvvəllər sevdiyi fəaliyyətlərə marağın itməsi;
yuxu və qidalanma rejimində ciddi dəyişikliklər;
kəskin əhval dəyişiklikləri, güclü həyəcan və ya aqressiya;
ölüm haqqında tez-tez danışmaq;
yaxınları ilə vidalaşmaq və ya qiymətli əşyalarını paylamaq;
özünə zərər vermək və ya intihar barədə düşüncələrini açıq şəkildə ifadə etmək.

Bu əlamətlər mütləq intihar riski demək deyil, lakin xüsusilə yeni yaranıbsa və ya güclənirsə, peşəkar yardım üçün gecikmədən addım atmaq vacibdir.

İntihar haqqında soruşmaqdan qorxmaq olmaz

Bəzi valideynlər övladına “Özünə nəsə etmək barədə düşünürsən?” sualını verməkdən çəkinirlər. Onlar hesab edə bilərlər ki, bu mövzunu açmaq gəncin ağlına belə bir fikir sala bilər.

Lakin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və NIMH-in məlumatına görə, intihar barədə birbaşa və qayğıkeş şəkildə soruşmaq bu fikirləri yaratmır. Əksinə, insanın özünü başa düşülmüş hiss etməsinə və yardım istəməsinə şərait yarada bilər.

Valideyn sakit şəkildə soruşa bilər:

“Son günlər çox ümidsiz görünürsən. Özünə zərər vermək və ya həyatına son qoymaq barədə fikirlərin olubmu?”

Əgər gənc belə fikirlərinin olduğunu deyirsə, onu danlamaq, “Belə şey danışma!” demək və ya “Sən bunu etməzsən” deyərək mövzunu bağlamaq düzgün yanaşma deyil. Onu diqqətlə dinləmək, tək qoymamaq və dərhal etibarlı bir böyüyün, psixoloqun, psixi sağlamlıq mütəxəssisinin və ya təcili tibbi yardım xidmətinin dəstəyinə müraciət etmək lazımdır.

Gəncin həyatı üçün dərhal təhlükə olduğu düşünülürsə, o, tək buraxılmamalı və təcili yardım çağırılmalıdır. Evdə özünə zərər verə biləcəyi vasitələrə çıxışın məhdudlaşdırılması da təhlükəsizlik baxımından vacibdir.

Valideynlər nə etməlidir?

Bu dövrdə ən vacib addımlardan biri gəncə “Sənin dəyərin imtahan nəticənlə ölçülmür” mesajını verməkdir.

Valideynlər:

övladlarını qəbul olan digər gənclərlə müqayisə etməməli;
nəticəyə görə təhqir və alçaltmadan uzaq durmalı;
ilk günlərdə dərhal “İndi nə edəcəksən?” təzyiqi yaratmamalı;
gəncin hisslərini danışmasına imkan verməli;
onun gələcəyi ilə bağlı qərarları birlikdə müzakirə etməli;
sosial əlaqələrini və gündəlik həyatını tamamilə kəsməsinə imkan verməməli;
uzun sürən kədər, ümidsizlik və davranış dəyişiklikləri olduqda mütəxəssisə müraciət etməlidir.

Amerika Pediatriya Akademiyası da ailə dəstəyinin, gəncin özünü bağlı və qorunmuş hiss etməsinin, eləcə də psixi sağlamlıq xidmətlərinə çıxışın intihar riskinin azaldılmasında mühüm rol oynadığını vurğulayır.

Ali məktəbə qəbul olmaq mühüm uğurdur, lakin həyatda uğurun yeganə ölçüsü deyil. Gəncin həmin il tələbə adını qazana bilməməsi onun bacarıqsız və ya gələcəksiz olması anlamına gəlmir.

Bəzən bir uğursuzluq insanın özünü daha yaxşı tanımasına, seçimini dəyişməsinə və tamamilə fərqli istiqamətdə uğur qazanmasına səbəb olur. Valideynin vəzifəsi həmin məqamda övladının yarasını daha da dərinləşdirmək yox, onun ayağa qalxmasına kömək etməkdir.

Çünki gəncin ən çətin günündə eşitdiyi “Sən bizi məyus etdin” cümləsi ilə “Biz sənin yanındayıq, bunu birlikdə keçəcəyik” cümləsi arasında bəzən çox böyük fərq var.

Bir imtahanın nəticəsi dəyişdirilə bilər. Yenidən cəhd etmək mümkündür. Yeni yol seçmək də mümkündür. Amma ən vacibi, gəncin həmin uğursuzluq anında tək və çıxışsız olmadığını hiss etməsidir.

Xpress.az