Azərbaycana silah embarqosu tam aradan qaldırılır – MAHİYYƏTİ NƏ OLUB?
Britaniya Azərbaycan və Ermənistana silah embarqosunu tamamilə aradan qaldırır. Bununla bağlı Böyük Britaniya parlamentinin saytında Birləşmiş Krallığın Avropa, Şimali Amerika və dənizaşırı ərazilər üzrə dövlət naziri Stiven Dautinin Azərbaycan və Ermənistana silah embarqosunun ləğvi ilə bağlı yazılı bəyanatı dərc edilib.
Bəyanatda deyilir:
“Biz Minsk qrupunun buraxılmasını dəstəklədik. Əldə olunan irəliləyişi nəzərə alaraq hesab edirik ki, ATƏT-in 1992-ci il embarqosu aktuallığını itirib. Böyük Britaniya Ermənistan və Azərbaycana silah embarqosunu tamamilə aradan qaldırır. Bu, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə və ölkələrə hibrid təhdidlərə cavab daxil olmaqla, suverenliyi və ərazi bütövlüyünü qorumağa kömək edəcək. İxrac lisenziyaları ciddi meyarlara görə fərdi olaraq nəzərdən keçiriləcək.
Biz bölgədəki vəziyyəti izləyəcəyik. Ümid edirik ki, bu, Cənubi Qafqazda sülhə, təhlükəsizliyə və firavanlığa yol açacaq. Böyük Britaniya bu dəyişiklikləri və regional sabitliyi dəstəkləmək üçün hər iki ölkə, ABŞ, Aİ və digər tərəfdaşlarla əməkdaşlıq etməyə hazırdır”.
Bəs ATƏT-in 1992-ci ildə tətbiq etdiyi embarqonun mahiyyəti nə idi?
Xpress.az bu barədə qısa araşdırma edib.
Belə ki, 1992-ci ildə ATƏT-in (o vaxt CSCE/OSCE çərçivəsində) iştirakçı dövlətlərə çağırış forması ilə voluntar (məcburi olmayan) silah embarqosu tətbiq olunması tövsiyə edildi. Məqsəd — Dağlıq Qarabağ ətrafında döyüşən qüvvələrə (münaqişə tərəflərinə) silah və sursatın çatdırılmasının dayandırılması, döyüşlərin daha da şiddətlənməsinin qarşısının alınması idi. Bu çağırış rəsmi, məcburi BMT qətnaməsi yox, OSCE-nin iştirakçı dövlətlərinə ünvanlanmış xahiş, istək idi.
Nəyə tətbiq olunurdu?
Embarqo tərəfyönümlü deyil, oblast-operasiya əsaslı idi və “Dağlıq Qarabağ səhnəsində döyüşən qüvvələrə” yönəlmişdi. Bütövlükdə bir dövlətə ümumi, qlobal silah embarqosu kimi formulə edilməmişdi. Buna görə bəzi dövlətlər onu fərqli şəkildə şərh etdilər (bəziləri daha geniş — bütün ölkəyə, bəziləri isə konkret döyüşən qüvvələrə yönəlmiş şəkildə).
Qanuni məcburiyyət olmayıb
OSCE çağırışı məcburi hüquqi məcburiyyət yaratmırdı. Buna görə də bir sıra iştirakçı dövlətlər və üçüncü tərəf ölkələr zaman-zaman silah təchizatını davam etdirə bilirdi.
BMT necə rol oynadı?
OSCE-nin 1992-ci il çağırışından sonra, 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası bir neçə qətnamə qəbul edərək (məsələn, 853 saylı qətnamə) dövlətlərdən “münaqişəni gücləndirə biləcək silah və sursat tədarükündən çəkinməyi” xahiş etdi. Bu BMT qətnamələri də məcburi tədbirlərdən daha çox çağırış xarakterli idi və praktiki tətbiqi üzərində tam vahid nəzarət yox idi.
Beləliklə embarqo uzunmüddətli, vahid tətbiq edilmədi. Müxtəlif ölkələr fərqli interpretasiyalar verdi və müəyyən vaxtlarda tədarük davam etdi. Buna görə də embarqonun effektivliyi məhdud qiymətləndirilir. Bununla belə bir sıra müasir dövlət siyasətləri (məsələn, Britaniya) hələ də OSCE-nin çağırışına uymaq və ya onu milli səviyyədə tətbiq etmək prinsiplərini saxlayırlar.
