Qərb niyə elm sahəsində tənəzzüldədir? - Elmdə qlobal güc balansı dəyişir
“Bilik gücdür!” — bu sözləri XVI əsrin sonlarında ingilis filosofu Frensis Bekon söyləmişdi. O dövrdə İngiltərə həm elmdə, həm də siyasətdə dünyanın aparıcı imperiyalarından biri idi. Bekonun fikri sadə, amma dərin idi: bilik – gücün və təsirin təməlidir.
Beş əsr sonra bu fikir yenidən aktuallıq qazanıb. Çünki bu dəfə qlobal elmi güc balansı Çinin sürətli yüksəlişi ilə dəyişir.
Xpress.az xəbər verir ki, “Proceedings of the National Academy of Sciences” jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, 2023-cü ilə qədər çinli alimlər ABŞ-lı həmkarları ilə aparılan birgə tədqiqatların təxminən yarısına rəhbərlik ediblər.
Bu, Pekinin elmdə təsirini tarixi səviyyədə artırdığını göstərir. Çin artıq qlobal elmi gündəmi müəyyən edən əsas aktorlardan birinə çevrilib.
Müasir dövrdə elmi güc təkcə Nobel mükafatları və ya məqalə sayı ilə ölçülmür. Altı milyon tədqiqat məqaləsinin təhlili göstərir ki, ABŞ–Çin birgə araşdırmalarında rəhbərlik edənlərin payı 2010-cu ildəki 30 faizdən 2023-cü ildə 45 faizə yüksəlib və bu üstünlük Çinli tədqiqatçılara məxsusdur.
Əgər bu tendensiya davam edərsə, Çin 2027–2028-ci illərdə süni intellekt, yarımkeçiricilər və materialşünaslıq kimi strateji sahələrdə ABŞ ilə bərabərlik səviyyəsinə çatacaq.
G20-nin Araşdırma və İnnovasiya Hesabatına görə, Çin hər il təxminən 900 min elmi məqalə dərc edir — bu da 2015-ci illə müqayisədə üçqat artım deməkdir.
Nature Index məlumat bazasına əsasən, Çin artıq 150 aparıcı elmi jurnalda nəşrlərin sayına görə ABŞ-ı geridə qoyub. Dünyanın ilk 10 universitetindən 7-si Çin universitetləridir. Harvard hələ də birincidir, lakin MIT yalnız 10-cu yeri tutur.
Çin bu qədər sürətlə necə irəlilədi?
Çin, elmi iqtisadi inkişaf strategiyasının mərkəzinə yerləşdirib. Xarici əməkdaşlıqlara açıq siyasət yürüdərək, qlobal tədqiqat şəbəkələrini sistematik şəkildə gücləndirib.
Yüz minlərlə çinli tələbə və alim dünyanın müxtəlif ölkələrində təhsil alır, sonra qazandıqları bilik və təcrübəni ölkələrinə qaytarır. Bununla yanaşı, “Kəmər və Yol Təşəbbüsü” (BRI) çərçivəsində Çin yalnız infrastruktur layihələrinə deyil, həm də elmi diplomatiyaya milyardlarla dollar sərmayə qoyur.
Bu strategiya sayəsində Çin həm istedadlı beyinləri cəlb edir, həm də qlobal elmi mərkəzlərdən birinə çevrilir.
Çinin elmi modelinin əsas üstünlükləri — sürət, koordinasiya və sərmayədir. Xüsusilə mühəndislik, elektronika, fizika və kimya sahələrində həm miqyas, həm də keyfiyyət baxımından böyük irəliləyiş müşahidə olunur.
Lakin bu modelin zəif tərəfi də var. Sərt nəzarət və senzura innovasiya və yaradıcı azadlığı məhdudlaşdırır. ABŞ və qismən Avropanın özəl sektor əsaslı və çevik innovasiya mədəniyyəti hələlik bu fərqi tarazlaşdırmağa imkan verir.
Hazırda süni intellekt sahəsində ABŞ hələ liderdir, lakin fərq getdikcə azalır. Çin tərəfindən hazırlanmış DeepSeek adlı dil modeli, Pekinin texnologiyanı daha sürətli və ucuz bazara çıxara bildiyini göstərir.
Bu gün dünyada qeydə alınan süni intellekt patentlərinin əksəriyyəti Çinə məxsusdur. ABŞ rəqabəti davam etdirməyə çalışır, lakin Avropa institutları bu yarışda çox vaxt arxada qalır.
Çinin yüksəlişi Qərbin elmi sistemindəki daxili böhranla eyni vaxta təsadüf edir. ABŞ tədqiqat sistemi bu gün siyasi qütbləşmə, büdcə ixtisarları və beyin axını kimi problemlərlə üz-üzədir.
Avropa isə Çin və ABŞ arasında sıxışıb qalıb. Avropa İttifaqı müəyyən dərəcədə xaricdən gələn alimləri cəlb edə bilir, lakin daxili koordinasiya çatışmazlığı elmi potensialın tam istifadəsinə mane olur.
Çinin qarşısıalınmaz yüksəlişi qlobal elmi güc balansını dəyişdirir. Pekin artıq beynəlxalq tədqiqat gündəmini diktə edir, Avropa isə gələcəyin texnologiyalarında geri qalmaq riski ilə üz-üzədir.
Bir seçim kimi Avropa ölkələri Çin tədqiqat qrupları ilə daha sıx əməkdaşlıq qura bilər, lakin geosiyasi gərginliklər bunu çətinləşdirir. Qlobal elm getdikcə parçalanır, hər blok öz “bilik ekosistemini” formalaşdırır.
Avropanın üstünlüyü mədəni və elmi müxtəlifliyində gizlidir. Dillər, ənənələr və akademik yanaşmalar fərqli olsa da, bu fərqlər innovasiyanın mənbəyinə çevrilə bilər.
Avropa Tədqiqat Bölgəsinin (ERA) son hesabatına görə, əgər Avropa ölkələri resurslarını birləşdirib birgə fəaliyyət göstərsələr, qitə yenidən qlobal elmi liderlərdən birinə çevrilə bilər.
Frensis Bekonun beş əsr əvvəl dediyi “Bilik gücdür” ifadəsi bu gün daha çox mənaya malikdir. Lakin indi sual təkcə “kimin daha çox biliyi var?” deyil, həm də “kim bu biliyi daha yaxşı istifadə edə bilir?” sualıdır.
Çinin elmdə yüksəlişi yeni reallıq yaradır — bu reallıqda bilik uğrunda yarış həm texnologiyanın, həm də geosiyasətin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib.
