Kartof 19-cu əsrdə bir milyon insanın ölümünə necə səbəb olub?
İspanlar XVI əsrdə bu bitki ilə ilk dəfə qarşılaşanda, onun dünya tarixini necə köklü şəkildə dəyişəcəyini bilmirdilər.
Kartof yüksək dağlıq ərazilərdə, qida baxımından kasıb torpaqlarda yetişə bilən, yüksək kalorili və davamlı möcüzəvi bir bitki idi.
Ancaq üç əsr sonra, eyni bitki müasir tarixin ən böyük fəlakətlərindən birinin mərkəzinə çevrildi. 1845–1852-ci illər arasında İrlandiyanı bürüyən Böyük Qıtlıq (An Gorta Mór) təxminən 1 milyon insanın ölümünə və milyonlarla insanın köç etməsinə səbəb oldu.
Alimlərin fikrincə, bu faciənin kökündə Phytophthora infestans adlı mikroskopik bir orqanizm dayanırdı — bir bitki xəstəliyi törədicisi.
Travers-in sözlərinə görə, XIX əsrin əvvəllərində İrlandiya əhalisinin təxminən yarısı demək olar ki, tamamilə kartofdan asılı vəziyyətə düşmüşdü.
Kasib kəndlilər cəmi bir neçə torpaq sahəsində əkdikləri kartofla dolanırdılar.
Qida dəyəri baxımından bu asılılıq məntiqli idi: kartof — karbohidrat, C vitamini, kalium və süd ilə birlikdə yeyildikdə kifayət qədər zülal təmin edən bir qida idi. Uzun illər “mükəmməl” bir məhsul kimi görünürdü.
Lakin bütün kənd təsərrüfatı sisteminin genetik baxımdan eyni tip kartof növünə əsaslanması, onu xəstəliklərə qarşı müdafiəsiz etmişdi.
Travers deyir: “1845-ci ildə irland fermerlər kartof yarpaqlarında əvvəlcə tünd ləkələr, sonra isə çürümə və pis qoxu gördülər. Cəmi bir neçə həftə ərzində bütün tarlalar məhv oldu.”
2013-cü ildə eLife jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, xəstəliyin səbəbi Phytophthora infestans adlı su kifidir.
Bu orqanizmin mənşəyi Meksikanın dağlıq bölgələrinə dayanır; oradakı vəhşi kartof növləri təkamül nəticəsində bu patogena qarşı müqavimət qazanmışdılar.
Lakin Avropaya gətirilən mədəni (əhliləşdirilmiş) kartof növlərində bu immunitet yox idi.
İrlandiyanın sərin və rütubətli iqlimi isə P. infestans üçün ideal çoxalma mühiti yaratdı. Havadakı mikroskopik sporlar sürətlə yayılır, bir bitkidən minlərlə digərlərinə bulaşa bilirdi.
Evolyusiya biologu deyir: “İrlandiyadakı kartofların genetik eyniliyi xəstəliyin qarşısının alınmasını mümkünsüz etdi. 1846-cı ilə gəldikdə, demək olar ki, bütün məhsul məhv olmuşdu.”
Britaniya hakimiyyəti yardım göstərmədiyi üçün qıtlıq kənd təsərrüfatı böhranından insani faciəyə çevrildi.
On il ərzində İrlandiyanın əhalisi 8 milyondan 6 milyonun altına düşdü.
Travers əlavə edir: “Bu hadisə yalnız kənd təsərrüfatı böhranı deyil, insanlıq üçün bioloji müxtəlifliyin əhəmiyyəti barədə bir dərs oldu.”
Tək bir növə həddindən artıq bağlı qalmaq böyük risk yaradır.
Kartofun yüksək məhsuldarlığı və davamlılığı onu bir “super qida”ya çevirmişdi, lakin eyni xüsusiyyətlər onun ən zəif nöqtəsi oldu.
