Heç düşünmədən, 5000 illik dünyanın ən qədim ağacını kəsdi
1964-cü ildə verilən elmi qərar dünyanın ən qədim canlılarından birinin sonunu gətirdi
1964-cü ildə qəbul edilən bir elmi qərar, insanlıq tarixində məlum olan ən uzunömürlü canlılardan birinin məhvinə səbəb oldu. ABŞ-ın Nevada ştatında, Wheeler Zirvəsinin yüksək yamaclarında minilliklər boyu ayaqda qalan Prometheus adlı Böyük Hövzə tikanlı şam ağacı, yaşının dəqiq bilinməməsi səbəbilə kəsildi. Daha sonra aparılan araşdırmalar ağacın təxminən 5 min illik olduğunu üzə çıxardı və bu hadisə elmi dünyada illərlə davam edəcək mübahisələrin başlanğıcı oldu.
Prometheus son dərəcə sərt iqlim şəraitinə baxmayaraq yaşamağı bacaran, çox yavaş böyüyən və qeyri-adi dərəcədə uzunömürlü şam növünə aid idi. Lakin zahiri görünüşünə görə nə çox böyük, nə də diqqətçəkən idi. Bu isə ağacın real yaşının ciddi şəkildə qiymətləndirilməməsinə səbəb olmuşdu.
Kəsilmə prosesi necə başladı?
Ağac, illik halqalar vasitəsilə iqlim məlumatları əldə etməyi hədəfləyən bir elmi araşdırma çərçivəsində öyrənilirdi. Tədqiqatı aparan şəxs dendroxronologiya sahəsində çalışan magistr tələbəsi Donald Rusk Currey idi. Currey ağacın xeyli yaşlı olduğunu ehtimal edirdi, lakin onun minilliklərə uzanan bir tarixə sahib olduğunu bilmirdi.
Bəzi mənbələrə görə, ağacdan nümunə götürmək üçün istifadə olunan burğu gövdədə ilişib qaldı və çıxarıla bilmədi. Digər versiyaya əsasən isə Currey tədqiqatını tamamlamaq üçün ağacın bütövlükdə araşdırılmasının zəruri olduğunu düşünürdü. Hər iki halda, dövrün Meşə Xidmətindən alınan rəsmi icazə ilə Prometheus kəsildi.
Həqiqət üzə çıxanda artıq gec idi
Ağac kəsildikdən sonra aparılan detallı araşdırmalarda gövdədəki illik halqalar bir-bir sayıldı. Nəticə sarsıdıcı idi: Prometheus təxminən 5.000 yaşında idi. Bu fakt onu həmin dövrdə bilinən ən qədim canlılardan birinə çevirirdi.
Currey illər sonra verdiyi müsahibədə bu həqiqəti anladığı anı belə xatırlamışdı:
“Çox yaşlı olduğunu bilirdim. Amma bu qədər yaşlı ola biləcəyini heç vaxt təsəvvür etməzdim.”
Prometheus bu gün məlum olan mütləq ən yaşlı ağac olmasa da, onun kəsilməsi elm tarixinin ən faciəvi hadisələrindən biri kimi yadda qaldı. Çünki bu cür ağaclar son dərəcə yavaş böyüdüyündən, məhv edildikdə onların yerini doldurmaq faktiki olaraq mümkün sayılmır.
Bir səhvdən doğan qoruma şüuru
Bu hadisədən sonra çox qədim ağacların qorunmasına dair siyasətlər köklü şəkildə dəyişdirildi. Xüsusilə minillik yaşı olan ağacların yerləşdiyi ərazilərin gizli saxlanılması, elmi tədqiqatlarda daha sərt etik qaydaların tətbiqi və nümunə götürülərkən dağıdıcı metodlardan qaçınılması əsas prinsipə çevrildi.
Prometheusun hekayəsi elmin hər zaman təbiətlə ahəng içində hərəkət etməli olduğunu göstərən təsirli bir nümunə kimi qəbul edilir. Bu gün belə qədim ağaclar təkcə bioloji varlıqlar deyil, eyni zamanda insanlıq tarixinin səssiz şahidləri hesab olunur. Prometheus isə geridə geri qaytarılması mümkün olmayan bir itki və dərin bir dərs buraxdı.
