Qayıdışın əxlaqı: Qərbi Azərbaycan yaddaşı və yeni nəsil - FOTOLAR

Tarix susanda ədalət ölür. Qərbi Azərbaycan məsələsi isə məhz susdurulmuş tarixin, boğulmuş yaddaşın və yarımçıq qalmış ədalətin adıdır. Bu gün Qərbi Azərbaycan haqqında danışmaq artıq nostalji deyil, humanist çağırış da deyil   bu, əxlaqi borcdur. Çünki torpaqdan didərgin salınmış bir xalqın yaddaşını da məhv etməyə çalışıblar. Lakin unudulan torpaqlar olmur, yalnız susdurulan xatirələr olur. Bəzi tarixlər unudulmur. Çünki onlar yalnız hadisə deyil, taleyə çevrilmiş ədalətsizliklərdir. Qərbi Azərbaycan məsələsi də məhz belə tarixlərdən biridir. Bu mövzu nə keçmişin kölgəsidir, nə də yalnız akademik arxivlərin predmeti. Bu, canlı yaddaşdır  danışdıqca nəfəs alan, susduqca boğulan yaddaş.

Bu gün Qərbi Azərbaycan haqqında yazmaq artıq sadəcə xatırlamaq deyil. Bu, əxlaqi mövqe, vətəndaş məsuliyyəti və tarixi borcdur. Çünki bu məsələ nə qədər susdurulsa da, nə qədər “bitmiş mövzu” kimi təqdim edilsə də, həqiqət dəyişmir: bir xalq öz doğma torpaqlarından sistemli şəkildə qovulub. Qayıdış yalnız coğrafi bir proses deyil. O, həm də tarixi ədalətin, kollektiv yaddaşın və mənəvi məsuliyyətin bərpasıdır. Qərbi Azərbaycan məsələsi bu mənada sadəcə deportasiya olunmuş insanların fiziki torpaqlarına dönüşü deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına, kimliyinə və tarixi varlığına qayıdışıdır. Bu qayıdışın mərkəzində isə yeni nəsil dayanır  keçmişi yaşamamış, lakin onun məsuliyyətini daşıyan nəsil.

Zorla silinən izlər: yaddaşla mübarizə

Qərbi Azərbaycan ərazisində Azərbaycan türklərinə qarşı həyata keçirilən deportasiya siyasəti təkcə fiziki köçürülmə ilə məhdudlaşmayıb. Bu, yaddaşın köçürülməsi, daha doğrusu, yaddaşın məhv edilməsi cəhdi idi. İnsanları torpaqdan qoparmaqla yanaşı, həmin torpaqlara aid bütün izlər silinməyə çalışıldı. Tarixi adlar dəyişdirildi, mədəniyyət abidələri dağıdıldı, məscidlər tövləyə çevrildi, qəbiristanlıqlar texnika ilə yerlə-yeksan edildi. Bütün bunlar təsadüf deyildi. Məqsəd aydın idi: gələcək nəsillərə “burada heç vaxt Azərbaycan türkləri  olmayıb” yalanını miras qoymaq. Lakin yaddaş kağız deyil ki, cırılıb atılsın. Yaddaş xalqın kollektiv şüurunda yaşayır. Nənələrin danışdığı hekayələrdə, ailə soyadlarında, unudulmayan kənd adlarında, qorunan sənədlərdə, arxivlərdə və indi də elmi-tarixi araşdırmalarda.

Yaddaş: Tarixin susdurula bilməyən səsi

Qərbi Azərbaycan yaddaşı bir xalqın kollektiv xatirəsində yaşayan, nəsildən-nəslə ötürülən ağrılı, lakin qürurlu bir tarixdir. Bu yaddaş yalnız deportasiya faktlarını deyil, həmin torpaqlarda mövcud olmuş mədəniyyəti, dili, dini məkanları, məzarlıqları, məktəbləri və ictimai həyatın bütün qatlarını əhatə edir. Tarixi yaddaşın silinməsi cəhdləri nə qədər sistemli olsa da, yaddaş xalqın mənəvi müqavimət mexanizmi kimi yaşayır. Bu yaddaşın qorunması artıq yaşlı nəslin deyil, yeni nəslin üzərinə düşən əsas vəzifələrdən biridir. Çünki yaddaş ötürülməzsə, qayıdış ideyası da zamanla zəifləyə, tarixi iddia isə mənəvi əsasını itirə bilər.

Unudulmaq istənən tarix: zorla silinən yaddaş

Qərbi Azərbaycanın Azərbaycan türk əhalisi XX əsr boyunca mərhələli şəkildə deportasiyaya məruz qalıb. Bu deportasiyalar nə təsadüfi olub, nə də münaqişə şəraitinin qaçılmaz nəticəsi. Bu, ardıcıl və məqsədli siyasət idi. Hədəf yalnız əhalini deyil, onların tarixi izlərini, mədəni varlığını və yaddaşını silmək idi. Toponimlərin dəyişdirilməsi, məscidlərin dağıdılması, qəbiristanlıqların məhv edilməsi, arxivlərin saxtalaşdırılması  bütün bunlar bir məqsədə xidmət edirdi: bu torpaqların heç vaxt Azərbaycan türklərinə aid olmadığı yalanını formalaşdırmaq. Lakin tarix saxtalaşdırıla bilər, yaddaş isə yox. XX əsrin müxtəlif mərhələlərində  xüsusilə 1905–1906, 1918–1920, 1948–1953 və nəhayət 1987–1991-ci illərdə  Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşayan yüz minlərlə Azərbaycan türkü sistemli şəkildə öz doğma torpaqlarından qovuldu. Bu, spontan hadisə deyildi. Bu, planlı, məqsədli, ardıcıl şəkildə həyata keçirilmiş etnik təmizləmə siyasəti idi. Məqsəd təkcə əhalini yox, yaddaşı silmək idi. Kəndlər yerlə-yeksan edildi, məscidlər dağıdıldı, qəbiristanlıqlar təhqir olundu, toponimlər dəyişdirildi. Tarix yenidən yazıldı. Amma dəyişdirilən adlar həqiqəti dəyişmədi. Çünki yaddaş xalqın ruhunda yaşayır.

Qayıdış ideyası niyə qorxu yaradır?

Bu gün Qərbi Azərbaycana qayıdış mövzusu bəzi dairələrdə narahatlıq doğurur. Bunun səbəbi sadədir: qayıdış həqiqətin geri dönməsidir. Qayıdış ideyası monoetnik mifləri dağıdır, zorla qurulmuş siyasi reallıqları sual altına alır. Əslində qorxu yaradan qayıdış deyil. Qorxu yaradan hesabat vermək məcburiyyətidir. Tarix qarşısında, hüquq qarşısında, vicdan qarşısında. Doğma yurduna qayıtmaq istəyən xalq təhlükə deyil. Təhlükə bu istəyi kriminalizə etmək, onu susdurmaq, onu “təxribat” kimi təqdim etmək cəhdləridir. Bu gün Qərbi Azərbaycan mövzusunun bəzi dairələri narahat etməsinin səbəbi çox sadədir: qayıdış həqiqətin qayıdışıdır. Qayıdış iddiası saxta tarixləri, uydurma mifləri və zorla qurulmuş monoetnik reallıqları darmadağın edir. Ona görə də bu mövzu ya susdurulmaq, ya da “təhlükə” kimi təqdim olunmaq istənir.

Qayıdışın əxlaqi ölçüsü

Qayıdışın əxlaqı ilk növbədə ədalət prinsipinə söykənir. Deportasiya olunmuş insanların doğma yurdlarına qayıtmaq hüququ beynəlxalq hüquqla yanaşı, universal mənəvi dəyərlərlə də təsbit olunur. Bu, revanşizm deyil, intiqam çağırışı deyil, tarixi balansın və insan ləyaqətinin bərpasıdır.

Əxlaqi baxımdan qayıdış zorakılığın rəddini, sülh içində birgəyaşayış perspektivini, tarixi həqiqətin tanınmasını, mədəni irsə hörməti ehtiva edir.

Bu mənada Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası regional sabitliyə təhdid yox, əksinə, uzunmüddətli barışığın mümkün şərti kimi dəyərləndirilə bilər.

İntiqam yox, ədalət

Qərbi Azərbaycana qayıdış çağırışı nə revanşizm, nə də nifrət üzərində qurulub. Bu çağırışın dili əxlaqın və hüququn dilidir. Deportasiya olunmuş insanların hüququ tanınmadan regionda davamlı sülhdən danışmaq qeyri-səmimidir. Əgər zorakılıqla əldə edilmiş nəticələr legitim sayılırsa, deməli ədalət anlayışı mənasını itirib. Qayıdış ideyası bu mənada tarixi ədalətin bərpasını tələb edir. Bu, kiminləsə hesablaşmaq yox, haqsızlıqla hesablaşmaqdır. Qərbi Azərbaycana qayıdış çağırışı intiqam dili ilə deyilmir. Bu, nə silah çağırışıdır, nə də zorakılıq manifesti. Bu, ədalətin dilidir. Qayıdışın əxlaqı zorakılığın rəddinə, hüququn üstünlüyünə və tarixi həqiqətin tanınmasına əsaslanır. Əgər deportasiya cinayətdirsə  bu cinayətin nəticələri də aradan qaldırılmalıdır. Əgər insanların yurdları əlindən alınıbsa  bu hüquq geri qaytarılmalıdır. Əxlaq bunu tələb edir. Beynəlxalq hüquq bunu tanıyır. İnsan vicdanı bunu qəbul edir.

Qayıdışın əxlaqı: sülhün gizli şərti

Qayıdışın əxlaqı anlayışı xüsusi vurğulanmalıdır. Bu anlayış qisas, nifrət və ya güc üzərində qurulmur. Əksinə, o, sülhün mənəvi əsasını təşkil edir. Tarixi ədalət bərpa olunmadan davamlı sülhdən danışmaq mümkün deyil. Əgər deportasiya tanınmırsa, əgər insanların hüquqları bərpa olunmursa, regionda yaranan “sabitlik” yalnız səthi və müvəqqəti xarakter daşıyacaq. Əsl barışıq isə yalnız həqiqətin qəbulundan sonra mümkündür. Bu mənada Qərbi Azərbaycana qayıdış ideyası sülhə alternativ deyil sülhün şərtidir.

Qayıdış ideyasının kriminalizasiyası

Qərbi Azərbaycana qayıdış mövzusu gündəmə gələn kimi onu dərhal “təhlükəli”, “təxribatçı”, “revanşist” kimi təqdim etməyə çalışan yanaşmalar ortaya çıxır. Əslində bu, qurbanın hüququnu günah kimi göstərmək cəhdidir.

Sual sadədir: Deportasiya olunmuş insanların öz yurduna qayıtmaq istəyi nə vaxtdan təhlükə adlanır? Etnik təmizləməyə məruz qalmış bir xalqın hüquqi iddiası nə vaxtdan “radikalizm” sayılır?

Qayıdışın özü yox, qayıdışdan qorxu təhlükəlidir

Bu ritorika qayıdışı yox, cinayətin nəticələrini qorumağa xidmət edir. Çünki qayıdış baş verərsə, saxta tarixlər, zorla qurulmuş demoqrafik reallıqlar, uzun illər ört-basdır edilən faktlar üzə çıxacaq.

Yeni nəsil: yaddaşı daşıyanlar, qorxunu tanımayanlar

Bu gün Qərbi Azərbaycan mübarizəsinin önündə artıq deportasiyanı yaşamış nəsil deyil. Onların yerini yeni nəsil tutur. Bu nəsil qatar vaqonlarında sürgün edilməyib, amma yaddaşla böyüyüb. Onlar yanmış evləri görməyib, amma o evlərin yerini xəritədə tanıyır. Onlar qorxu ilə yox, şüurla hərəkət edir.

Yeni nəsil üçün Qərbi Azərbaycan: mif deyil, sənəddir; emosional şüar deyil, hüquqi iddiadır; keçmişin yarası yox, gələcəyin məsuliyyətidir.

Bu nəsli qorxutmaq olmur. Çünki onlar tarixi faktlarla, arxivlərlə, beynəlxalq tribunalarda danışılan dillə silahlanıblar.

Qərbi Azərbaycan məsələsinin ən mühüm cəhətlərindən biri onun nəsillərarası ötürülməsidir. Deportasiyanı yaşayanlar bu gün yaşlanıb. Amma yaddaş ölməyib. O, yeni nəsildə daha rasional, daha hüquqi, daha sistemli formada yaşayır.

Beləcə yeni nəsil üçün Qərbi Azərbaycan keçmişin travması yox, gələcəyin siyasi məsuliyyətidir. O romantik xatirə deyil, şifahi əfsanə deyil, siyasi manipulyasiya obyekti deyil.

Bu nəsil emosional şüarlardan çox faktlara, iddialardan çox sənədlərə, qəzəbdən çox arqumentlərə söykənir. Onlar beynəlxalq tribunalarda danışmağı, arxivlərlə işləməyi, hüquqi mexanizmlərdən istifadə etməyi bacarırlar.

Yeni nəsil: qorxu ilə deyil, biliklə gələnlər

Qərbi Azərbaycan məsələsində keyfiyyətcə yeni mərhələ məhz yeni nəslin mövqeyi ilə bağlıdır. Bu nəsil deportasiya travmasını birbaşa yaşamayıb. Amma onlar travmasız da məsuliyyətsiz deyillər. Əksinə, onlar bu məsuliyyəti daha soyuqqanlı, daha sistemli və daha ağıllı şəkildə dərk edirlər. Bu, faktlarla sübut olunan tarixi reallıqdır. Yeni nəsil emosional çıxışlarla yox, sənədlərlə danışır. Onlar beynəlxalq hüququn terminologiyasını bilir, arxiv materialları ilə işləyir, akademik və diplomatik dillə mövqe ortaya qoyur. Bu, Qərbi Azərbaycan məsələsini zəiflətmir əksinə, onu daha güclü edir.

Yaddaşın siyasiləşməsi yox, siyasətin əxlaqlanması

Bəzən iddia olunur ki, Qərbi Azərbaycan mövzusu “siyasətə çevrilir”. Əslində isə burada baş verən proses fərqlidir: siyasət əxlaqa çağırılır. Yaddaşın siyasiləşməsi yox, siyasətin mənəvi məsuliyyətlə üz-üzə qalması baş verir. Tarixi ədalət tələbi radikalizm deyil. Bu, dövlətlərin və cəmiyyətlərin yetkinlik göstəricisidir. Tarixindən qaçan xalqlar yox olur, tarixi ilə üzləşənlər isə möhkəmlənir.

Yeni nəsil və tarixi məsuliyyət. Yeni nəsil Qərbi Azərbaycanı nə deportasiya qatarlarında, nə də yanmış kəndlərdə görüb. Onlar bu torpaqları hekayələrdə, ailə xatirələrində, arxiv sənədlərində və elmi mənbələrdə tanıyırlar. Lakin bu məsafə məsuliyyəti azaltmır  əksinə, daha rasional, hüquqi və sivil mübarizə imkanları yaradır.

Yeni nəslin rolu Qərbi Azərbaycanla bağlı tarixi bilikləri sistemləşdirmək, beynəlxalq auditoriyaya elmi və hüquqi dildə çatdırmaq, emosiyadan çox arqumentə söykənən yanaşma formalaşdırmaq, mədəni irsin qorunması və tanıdılması istiqamətində fəaliyyət göstərməkdir. Bu nəsil üçün Qərbi Azərbaycan yalnız keçmişin travması deyil, gələcəyin mənəvi xəritəsidir.

Susmaq xəyanətdir

Qərbi Azərbaycan məsələsində susmaq artıq neytrallıq deyil bu, yaddaşa xəyanətdir. Susmaq deportasiya olunmuş insanların ruhunu ikinci dəfə öldürməkdir. Susmaq dağıdılmış məscidlərin, təhqir olunmuş qəbirlərin üzərinə bir daş da qoymaqdır. Bu məsələ nə vaxt gündəmə gəlsə, “zamansızdır”, “risklidir”, “gündəm deyil” deyənlər tapılır. Amma tarixi ədalət üçün heç vaxt “uyğun zaman” olmur. Əgər bu gün danışılmırsa, sabah daha ağır şərtlərlə danışılacaq. Qərbi Azərbaycan məsələsində uzun illər susmaq “pragmatizm” adlandırıldı. Əslində isə bu, yaddaşın dondurulması idi. Lakin dondurulmuş yaddaş gec-tez çatlayır. Bu gün susmaq artıq mümkün deyil. Çünki susmaq yalnız keçmişə deyil, gələcəyə də xəyanətdir. Susmaq yeni nəsli tarixsiz buraxmaqdır. Susmaq yalanın qalib gəlməsinə razılıq verməkdir.

Yaddaşdan strategiyaya: Qayıdış milli məsələ kimi 

Qayıdış ideyası emosional çağırış səviyyəsində qalmamalıdır. Bu məsələ milli strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilməlidir. Təhsil, elm, diplomatiya, media  bütün bu sahələrdə Qərbi Azərbaycan məsələsi sistemli şəkildə yer almalıdır. Qayıdış yalnız xatırlamaqla olmur. Qayıdış iradə tələb edir. Siyasi, hüquqi, intellektual iradə. Qərbi Azərbaycan yaddaşı emosional nostaljidən çıxarılıb strateji məsələyə çevrilməlidir. Təhsil proqramlarında, elmi araşdırmalarda, beynəlxalq platformalarda bu məsələ ardıcıl şəkildə gündəmdə saxlanmalıdır.

Yeni nəsil bu keçidin əsas daşıyıcısıdır. Onlar yaddaşı siyasi dilə, ağrını hüquqi arqumentə, xatirəni beynəlxalq tələbə çevirə bilərlər. Bu, təkcə dövlətin yox, cəmiyyətin də məsuliyyətidir. Çünki tarixi ədalət yalnız rəsmi sənədlərlə yox, ictimai iradə ilə bərpa olunur.

Qayıdışın gələcəyi

Qayıdışın əxlaqı yalnız xatırlamaqla məhdudlaşmır. O, yaddaşı strategiyaya çevirməyi tələb edir. Bu strategiya təhsil, elm, diplomatiya, media və vətəndaş cəmiyyəti vasitəsilə formalaşmalıdır. Qərbi Azərbaycan məsələsi nə qədər elmi əsaslandırılmış və mənəvi cəhətdən legitim təqdim olunarsa, bir o qədər beynəlxalq müstəvidə qəbul edilən olacaq. Yeni nəsil bu strategiyanın daşıyıcısıdır. Onlar yaddaşı qoruyan, lakin gələcəyə baxan; keçmişi unutmayan, lakin sülhü hədəfləyən bir yanaşmanın müəllifləri ola bilərlər.

Qayıdışın institusionallaşması: növbəti mərhələ

Artıq Qərbi Azərbaycan məsələsi təkcə emosional çağırış mərhələsində deyil. Bu mövzu institusionallaşma mərhələsinə qədəm qoyur. Araşdırma mərkəzləri, elmi məqalələr, beynəlxalq konfranslar, hüquqi sənədlər  bütün bunlar qayıdış ideyasını daha sistemli və legitim edir. Bu prosesdə yeni nəslin iştirakı həlledicidir. Çünki onlar bu məsələni uzunmüddətli strategiya kimi dərk edir, bir mövsümlük siyasi şüar kimi yox.

Son söz: yaddaş varsa, qayıdış da var

Qərbi Azərbaycana qayıdış gecikə bilər, amma heç vaxt unudulmur. Çünki bu qayıdış torpaqla deyil, ləyaqətlə bağlıdır. Torpağa qayıtmaq mümkündür, amma ləyaqəti itirəndən sonra qayıdacaq heç nə qalmır.Yeni nəsil bunu anlayır. Ona görə də Qərbi Azərbaycan yaddaşı yaşayır. Və yaddaş yaşadıqca, qayıdış da gec-tez gerçəkləşəcək. Qərbi Azərbaycan yaddaşı təkcə ağrıdan ibarət deyil. O, həm də dirənişdir. Bu yaddaş yaşadıqca qayıdış ideyası da yaşayacaq. Qayıdış gecikə bilər, amma ləğv edilə bilməz.Yeni nəsil bu yaddaşı daşıyır. Və yaddaşı daşıyan nəsil susmaz.

Qayıdışın əxlaqı  bu, bir xalqın öz tarixi ilə barışması, öz hüququnu sivil yollarla tələb etməsi və gələcək nəsillərə ləyaqətli bir miras buraxmasıdır. Qərbi Azərbaycan yaddaşı yalnız ağrıların deyil, həm də mənəvi dirənişin yaddaşıdır. Bu yaddaşı yaşatmaq və onu gələcəyə daşımaq isə yeni nəslin tarixi missiyasıdır.

Qərbi Azərbaycan yaddaşı susmur. Onu susdurmaq mümkün olmayıb və olmayacaq. Çünki bu yaddaş təkcə ağrıdan yox, ləyaqətdən doğur. Ləyaqət isə nə vaxtsa sözünü deyir.

Qayıdış bəlkə bu gün deyil, sabah deyil. Amma gec-tez tarixi ədalət öz yolunu tapır. Yeni nəsil bu yolun davamçısıdır. Onlar yaddaşı qoruyur, amma gələcəyə baxırlar. Onlar nifrətlə yox, haqlılıqla danışırlar. Və bu, Qərbi Azərbaycan məsələsinin ən böyük gücüdür.

Gülgün QULİYEVA

Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru