İnsanlar indiyədək Yer kürəsinin nə qədər dərinliyinə enə bilib?
Gündəliyi BBC Türkçe vasitəsilə izləmək artıq WhatsApp üzərindən də mümkündür.
Yer kürəsinin mərkəzində nə ola biləcəyi mövzusu bu günədək saysız-hesabsız filmə, kitaba və televiziya proqramına ilham verib. Tarixdən əvvəlki canlıların yaşadığı yeraltı dünyalar və fərqli sivilizasiyalar haqqında hekayələr həm valehedici, həm də qorxuducudur.
Bəs biz ayaqlarımızın altındakı dünyanı nə dərəcədə tanıyırıq? Yer kürəsinin dərinliklərinə tam enə bilməsək də, orada nə baş verdiyini necə bilirik? İnsanlar indiyədək nə qədər dərinə enə biliblər?
🌐 Yer kürəsinin qatları
Yer kürəsi dörd əsas qatdan ibarətdir.
Londondakı University College London-da çalışan seysmoloq professor Ana Ferreira bildirir ki, bu qatların hər birinin özünəməxsus fiziki xüsusiyyətləri var.
"“Üzərində yaşadığımız ən üst qat – qabıq – çox nazik və son dərəcə kövrəkdir.”"
Yer qabığı okeanların altında daha nazikdir, lakin qitələrin altında qalınlığı 70 km-ə çata bilər.
Onun altında təxminən 3.000 km qalınlığında olan mantiya yerləşir. Mantiya əsasən magma adlanan süxurdan ibarətdir. Bu maddə insan zaman ölçülərində bərk süxur kimi görünsə də, milyonlarla il ərzində axıcı davranış göstərir.
Daha dərinlikdə isə əsasən maye vəziyyətdə olan dəmir və nikeldən ibarət xarici nüvə mövcuddur. Yer kürəsinin maqnit sahəsi məhz burada formalaşır.
Ən dərin qat olan daxili nüvə isə bərk dəmir və nikeldən ibarətdir. Temperaturun 5.500°C-yə çatdığı bu hissə Yer kürəsinin ən isti bölgəsidir.
⛏️ İnsanlar nə qədər dərinə enə bilib?
Tarixdə insanın fiziki olaraq endiyi ən dərin nöqtə Cənubi Afrikadadır. Yohannesburqdan təxminən 75 km cənub-qərbdə yerləşən Mponeng Gold Mine qızıl mədəni 4 km dərinliyə qədər enir.
Bundan daha dərinə insanın özü yox, sondaj maşınları çata bilib.
Yer üzündə qazılmış ən dərin quyu Rusiyanın şimalında yerləşən Kola Superdeep Borehole-dur. Sovet alimləri tərəfindən 20 il ərzində qazılan bu quyu 1992-ci ildə tamamlanıb və 12,2 km dərinliyə çatıb.
Bu dərinlik, təxminən 37 ədəd Eiffel Tower-in üst-üstə qoyulmasına bərabərdir. Buna baxmayaraq, alimlər Yer qabığının yalnız təxminən üçdə birinə qədər çata biliblər.
🌡️ Niyə daha dərinə enmək çətindir?
Yer qabığının alt qatlarına enməyin qarşısında bir neçə ciddi maneə var:
-
Temperatur artımı – Dərinliyə getdikcə temperaturun artma sürətinə geotermal qradiyent deyilir. Qitə qabığında bu göstərici km başına 25–32°C təşkil edir.
-
Yüksək təzyiq – Dərin qatlarda təzyiq o qədər böyükdür ki, qazılmış quyunu açıq saxlamaq son dərəcə çətinləşir.
Yerbilimçi professor Chris Jackson bu prosesi “son dərəcə ağır texniki mübarizə” adlandırır.
🌊 Yer kürəsinin “tomoqrafiyası”: dərinlikləri necə öyrənirik?
Əgər biz fiziki olaraq dərinliklərə gedə bilmiriksə, Yer kürəsinin daxili quruluşunu necə öyrənirik?
Cavab: seysmik dalğalar.
Zəlzələlər zamanı yaranan bu dalğalar Yer kürəsinin içərisindən keçərkən fərqli maddələrdə fərqli sürət və istiqamət alır. Bu dəyişikliklər seysmometrlər vasitəsilə ölçülür.
Professor Ana Ferreira bildirir:
"“Toplanan məlumatlar üzərində qabaqcıl analiz və modelləşdirmə aparır, sonra isə bunları Yer kürəsinin daxili hissələrinin görüntülərinə çeviririk.”"
Chris Jackson bu prosesi “Yer kürəsinin tomoqrafiyasını çəkmək” kimi təsvir edir.
🔍 Nəticə
Alimlər hesab edirlər ki, Yer kürəsinin daxili qatlarını öyrənmək:
-
zəlzələlərin necə yarandığını,
-
vulkanların və dağların formalaşmasını,
-
geotermal enerjidən istifadənin imkanlarını
daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Ferreira əlavə edir ki, bu tədqiqatlar həm də Yer kürəsinin zamanla necə inkişaf etdiyini anlamağa və bu bilikləri digər planetlərin tədqiqinə tətbiq etməyə imkan verə bilər.
"“Bu biliklərdən başqa planetləri anlamaq üçün də istifadə edə bilərikmi?” – deyə o sual edir."
