Rəqəmsal fəlakət üç gün ərzində baş verə bilər

Rəqəmsal həyatın imkanlarına hər gün daha çox bağlanırıq. Əyləncə vərdişlərimizdən tutmuş gün ərzində nə yeyəcəyimizə, ev təmizliyindən bütün maliyyə ödənişlərinə qədər saysız-hesabsız gündəlik işi ağıllı telefon və planşet tətbiqləri vasitəsilə həyata keçiririk.

Bu dövrənin fasiləsiz işləməsi üçün təkcə cihazlarımızın şarjının dolu olması kifayət deyil. Çox vaxt diqqətimizdən yayınan əsas ehtiyac rabitə şəbəkəsi, yəni internet bağlantısıdır. Bu sistemin dayağı isə Yer orbitində yerləşən rabitə peykləridir.

Bəs bu peyklərdə baş verə biləcək qismən bir problem zəncirvari təsir yaradaraq qlobal miqyasda rəqəmsal fəlakətə səbəb ola bilərmi?

📱 Rəqəmsal həyatın can damarı: internet

Toxunma ilə idarə olunan ağıllı mobil cihazlar təxminən 20 il əvvəl həyatımıza daxil olsa da, internet olmadan bu cihazlar böyük ölçüdə funksiyasız qalır.

Bunu yoxlamaq üçün telefonunuzun internetini kəsin:

Bir müddət sonra tətbiqlərin çoxu işləməyəcək
Ani xəbərlərə çıxış itəcək
Bank hesablarına daxil olmaq mümkün olmayacaq
Rutin rəqəmsal əməliyyatlar dayanacaq

Bu səbəbdən internetə qlobal miqyasda sabit və fasiləsiz çıxış üçün milyardlarla dollar sərmayə məhz Yer orbitindəki rabitə peyklərinə yönəldilir.

🛰️ Peyklər niyə Yerə düşmür?

Yer orbitində peyk saxlamaq iki əsas bacarıq tələb edir:

Elektron sistemlərin hazırlanması
Peyklər enerji ehtiyacını əsasən üzərindəki Günəş panelləri ilə qarşılayır və mürəkkəb rabitə avadanlıqları daşıyır.
Orbitə düzgün yerləşdirmə
Peyklər raketlərlə orbitə çıxarılır. Kütlə artdıqca buraxılış xərci də yüksəldiyi üçün peyklər kompakt və son dərəcə dayanıqlı hazırlanır.

Peyklərin orbitdə qalmasını Nyutonun hərəkət qanunları ilə izah etmək olar. Cisim doğru hündürlükdən və düzgün sürətlə atıldıqda Yer ətrafında fırlanmağa başlayır və sürətini qoruduğu müddətcə orbitdə qalır.

🌍 LEO, MEO və GEO nə deməkdir?

https://www.researchgate.net/publication/363595939/figure/fig5/AS%3A11431281084745301%401663349860164/GEO-MEO-and-LEO-orbits.png

https://www.iasgyan.in//ig-uploads/images//orbits-characteristics-satellite-shape-inclination-Earth-terms1.jpg

Yer orbitləri əsasən üç hissəyə bölünür:

LEO (Aşağı Yer Orbiti) – 160–2.000 km
Ən əlçatan və ən sıx istifadə edilən orbitdir.
MEO (Orta Yer Orbiti) – 5.000–15.000 km
GEO (Geostasionar Orbit) – 36.000 km
Girişi çətin və xərci yüksəkdir.

Məsələn, 500 km hündürlükdə yerləşən bir LEO peyki orbitdə qalmaq üçün təxminən 7.600 m/s (27.400 km/saat) sürətə malik olmalıdır və Yer ətrafında 1,5 saata bir dövrə vurur.

⚠️ Kessler sindromu nədir və niyə təhlükəlidir?

https://www.spacecentre.co.uk/media/cxwjl54i/debris-1.jpg

https://amplyfi.com/wp-content/uploads/2025/06/Screenshot-2025-06-16-135141.png

https://www.esa.int/var/esa/storage/images/esa_multimedia/images/2018/04/satellite_collisions_create_debris/17450190-2-eng-GB/Satellite_collisions_create_debris_pillars.jpg

Bu qədər yüksək sürətlə hərəkət edən obyektlərin orbitdə olması təhlükə yaradır. Məsələn, International Space Station 400 km yüksəklikdə, saatda təxminən 28.000 km sürətlə hərəkət edir və futbol meydançası böyüklüyündədir.

1970-ci illərdə NASA üçün hazırlanan hesabatda Kessler sindromu anlayışı irəli sürülüb. Bu nəzəriyyəyə görə:

LEO-da peyk sıxlığı artdıqca
Çarpışma ehtimalı yüksəlir
Bir çarpışma çoxlu dağıntı yaradır
Bu dağıntılar yeni çarpışmalara səbəb olur
Nəticədə nəzarətsiz zəncirvari fəlakət baş verir

⏱️ Bir çarpışma zənciri neçə günə qlobal fəlakətə çevrilə bilər?

https://i.insider.com/5cdb2927021b4c6f6f623743?auto=webp&format=jpeg&width=800

https://www.esa.int/var/esa/storage/images/esa_multimedia/images/2018/07/a_satellite_mega-constellation/17607194-1-eng-GB/A_satellite_mega-constellation_pillars.jpg

https://www.researchgate.net/publication/351737582/figure/fig3/AS%3A1025778997284865%401621576179301/Satellite-density-distribution-in-LEO-with-the-Starlink-and-OneWeb-mega-constellations-as.png

ABŞ-dakı Princeton University və Kanadadakı University of British Columbia alimləri LEO-dakı mövcud peyk sıxlığına əsaslanan ssenariləri araşdırıblar.

Hazırda:

SpaceX-in Starlink şəbəkəsində 9.000-dən çox peyk var
OneWeb, Amazon, Telesat və Çin şirkətləri on minlərlə yeni peyk planlaşdırır

Araşdırmanın nəticəsinə görə:

"İlk böyük peyk toqquşmasından sonra təhlükəli dağıntıların bütün LEO-ya yayılması üçün lazım olan vaxt: 2,8 gün."

Yəni cəmi 3 gün.

Bu dağıntılar Yerə düşərkən atmosferdə yanaraq məhv olsa da, qlobal rabitə şəbəkələrində kütləvi kəsintilər yarada bilər.

🌐 Üç günə çökən dünya mümkündürmü?

Tədqiqatçılar məqaləyə “An Orbital House of Cards” – “Orbitdə kart evciyi” adını veriblər. Çünki Yer orbiti artıq sabit sistemdən çox, kiçik təsirlə dağıla bilən həssas struktura bənzəyir.

Araşdırma şirkətləri birbaşa ittiham etmir. Problem ondadır ki:

Orbit hamının istifadə etdiyi ümumi məkandır
Qlobal qaydalar və məcburi koordinasiya çatışmır

🔚 Nəticə

Müasir rəqəmsal dünya nazik bir ipin üzərində balans saxlayan akrobat kimidir. Bu gün Yer kürəsində qurduğumuz texnologiyaların cəmi 3 gün ərzində çökə biləcək qədər həssas olması artıq elmi baxımdan real ehtimal sayılır.

Bu məqalədə səsləndirilən fikirlər müəllifə aiddir və redaksiya mövqeyini əks etdirməyə bilər.