“Yastıq altından” birjaya:

Azərbaycan iqtisadiyyatı illərdir neft sektorunun çiyinləri üzərində yüksəlib. Lakin bu gün qlobal iqtisadi reallıqlar fərqli bir mənzərə tələb edir: Pullar sadəcə banklarda yatmamalı, iqtisadiyyatın damarlarında hərəkət etməlidir. Bəs Azərbaycanın maliyyə bazarları bu keçidə hazırdırmı? Azərbaycan maliyyə sektoruna nəzər saldıqda qarşımıza çıxan mənzərə "tək qanadlı quş"u xatırladır. Ölkənin maliyyə sistemi böyük ölçüdə bank sektoru üzərində qurulub. Halbuki, inkişaf etmiş dünya modelləri sübut edir ki, sağlam iqtisadiyyatın iki qanadı olmalıdır: Banklar və Kapital Bazarları (Birja).

Bu yazıda mövcud vəziyyətin rentgenini çəkəcək, dünya təcrübəsinin bizə nələr vəd etdiyini və cibimizdəki pulun gələcəyini analiz edəcəyik.

Mövcud vəziyyət: Bankların dominantlığı və "yatan nəhəng"

Hazırda Azərbaycan maliyyə bazarının aktivlərinin mütləq əksəriyyəti bank sektorunun payına düşür. Bu, klassik bir mənzərədir: Vətəndaş pulunu depozitə qoyur, sahibkar isə kredit götürür. Lakin bu modelin riskləri var: kredit faizlərinin yüksək olması və investisiya alətlərinin məhdudluğu. Bakı Fond Birjası (BFB) fəaliyyət göstərsə də, hələ ki, "yatan nəhəng" təsiri bağışlayır. Bazarda əsasən dövlət istiqrazları və Mərkəzi Bankın notları ticarət olunur.

- Orta statistik azərbaycanlı üçün "investisiya" anlayışı ya daşınmaz əmlak almaqla, ya da dollar yığmaqla məhdudlaşır.

- Şirkətlərimiz səhm buraxaraq xalqı özlərinə şərik etməkdə (IPO) maraqlı görünmürlər, vətəndaşlar isə birjanı riskli və qəliz hesab edirlər.

İnkişaf etmiş ölkə modelləri: Biz nəyi tətbiq edə bilərik?

Dünyanın maliyyə nəhənglərinin (ABŞ, Böyük Britaniya, Sinqapur) təcrübəsinə baxdıqda, onların uğurunun sirri "Vətəndaş İnvestor" modelində gizlənir.

ABŞ Modeli: Hər Kəs Səhmdardır. ABŞ-da əhalinin böyük hissəsi birbaşa və ya pensiya fondları vasitəsilə şirkətlərin səhmlərinə sahibdir.

- Azərbaycana Tətbiqi: Bizdə də iri dövlət şirkətlərinin (məsələn, SOCAR, AZAL və ya kommunal xidmət şirkətləri) özəlləşdirilməsi və səhmlərinin xalqa açılması inqilabi addım ola bilər. Bu, həm şirkətlərin şəffaflığını artırar, həm də vətəndaşa neft gəlirlərindən dolayı yolla pay almaq imkanı yaradar.

Türkiyə və Qazaxıstan Nümunəsi. Qardaş Türkiyədə İstanbul Birjası (BIST) son illərdə rekord sayda yerli investoru özünə cəlb edib. Qazaxıstan isə "Astana Beynəlxalq Maliyyə Mərkəzi"ni qurmaqla xarici kapital üçün cənnət yaratmağa çalışır. Azərbaycan rəqəmsal bankçılıqdakı uğurlarını investisiya platformalarına daşımalıdır. Mobil tətbiqlər vasitəsilə bir toxunuşla səhm və istiqraz almaq imkanı kütləviləşməlidir.

Gələcək Perspektivlər: Fintech, Yaşıl Maliyyə və Kripto. Azərbaycanın maliyyə bazarlarının gələcəyi parlaq görünür, lakin bu parıltı ənənəvi üsullardan yox, innovasiyadan gələcək.

- Fintech İnqilabı: Banklar artıq sadəcə bank deyil, texnologiya şirkətlərinə çevrilirlər. Gələcəkdə süni intellekt dəstəkli investisiya məsləhətçiləri hər bir vətəndaşın cibində olacaq.

- Yaşıl İstiqrazlar (Green Bonds): COP29-un ev sahibi kimi Azərbaycanın "Yaşıl Maliyyə" mərkəzinə çevrilmək şansı böyükdür. Ekoloji təmiz layihələri maliyyələşdirən istiqrazlar həm yerli, həm də xarici investorlar üçün yeni trend olacaq.

- Rəqəmsal Manat: Mərkəzi Bankın üzərində çalışdığı rəqəmsal valyuta layihəsi ödəniş sistemlərində sürəti artıracaq və nağdsız cəmiyyətə keçidi sürətləndirəcək.

Maliyyə bazarlarımızın inkişafı təkcə iqtisadi göstəricilərin yaxşılaşması demək deyil. Bu, cəmiyyətin maliyyə savadlılığının artması və rifahın şaxələnməsi deməkdir. Azərbaycan "neft ölkəsi" imicini "finans mərkəzi" hədəfi ilə zənginləşdirmək ərəfəsindədir. İndi əsas məsələ, vətəndaşların bu yeni ekosistemə inamını qazanmaq və “yastıq altındakı” kapitalı real iqtisadiyyata cəlb etməkdir. Gələcək, risk etməkdən qorxmayan və yeniliklərə açıq olan investorların olacaq.

Fərhad QURBANOV

Bakı Biznes Universitetinin müəllimi