Azərbaycan xalçaçılığı: əl işindən əbədiyyətə
Azərbaycan xalçası - ipəkdə gizlənmiş tarix, rənglərə hopmuş tale, ilmə-ilmə toxunmuş sevgi və səbr hekayəsidir.
Nənələrimizin dua ilə başladığı, göz yaşı ilə ilmələdiyi xalçalar bu torpağın yaddaşıdır. Biz xalça toxumuruq, əslində biz duanı ilmələyirik, zamanla danışırıq. Hər bir naxış, hər bir buta bir əhvalatdır. Təkcə ayağın altına sərilən bir parça deyil xalça - o, millətin şərəfidir, kimliyidir, mədəniyyətidir.
Nənəmin ilmələri
Uşaqlığımda nənəm evin bir küncündə xalça toxuyardı. Onun barmaqları ilmə üzərində nə qədər ustalıqla gəzir, ipi çəkəndə sanki zamanı da çəkirdi özü ilə. “Bu butanı düz qoy, yadına düşəcək,” — deyirdi. Nə vaxtsa bu sözlərin mənasını anlamadım. Ta ki illər sonra Qarabağdan gələn bir qadının əli ilə toxuduğu köhnə bir xalçaya baxanda, o buta mənə nənəmin gülüşünü xatırlatdı.
Xalçalar unutmurmuş…
Xalçanın hər rəngi danışır:
Qırmızı - qan demək deyil, sevgi və enerji deməkdir.
Göy - səmanın ümididir.
Yaşıl - həyatın, baharın nəfəsidir.
Sarı - bəzən qürbət, bəzən xatirə.
Bunlar sadəcə rəng deyil, ruh halıdır. Xalça sənəti bəzək deyil, psixoloji özünütəqdim formasıdır. Xalq öz ağrısını, sevincini, dualarını xalçaya hopdurur.
Hər bölgə bir dastan
Təbrizdə toxunan xalçalar zərifliyi ilə fransız ipəyini utandırar, Qubanın geometrik kompozisiyaları bir riyaziyyat kitabı qədər dəqiqdir. Qarabağ xalçalarında isə savaşla yanaşı, sülh, gözəllik və məğrurluq yaşayır. Bir xalça - bir millət dastanı.
Zamanı saxlamaq mümkündürmü?
Dünyada çox az sənət var ki, həm praktiki, həm estetik, həm də mənəvi anlam daşısın. Xalça bunların hamısıdır. Bu səbəbdən, UNESCO bu sənəti bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsi kimi tanıyıb.
Bu bizim üçün sadəcə status deyil. Bu, nəsildən-nəslə keçən əmanətin möhürüdür.
Samirə YUSİFOVA
Şəki Xalq Tətbiqi Sənəti Muzeyinin elmi işçisi
Məqalə 2 iyul 2025-ci ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” saytında dərc olunub
