Su ilə daşın söhbəti - Dəyirmanlar
Dəyirman qədim dövrlərdə insanların gündəlik ehtiyaclarını ödəmək üçün yaratdıqları mühüm təsərüfat qurğusudur. Onun əsas funksiyası müxtəlif xammalları, xüsusən buğdanı üyüdüb un halına salmaqdır. Dəyirman ən sadə formada iki daşdan ibarət olur: biri sabit, digəri isə hərəkətlidir. Hərəkət edən daş suyun gücü ilə fırlanaraq buğdanı üyüdüb un halına salır.
Dəyirman ən qədim dövrlərdə mövcud olmuşdur. İlk əl dəyirmanları təxminən e.ə VI-V minilliklərdə, yəni Neolit dövründə yaranmışdır. Sonralar su dəyirmanları e.ə III əsrdə Yunanıstanda, IX – X əsrlərdə külək dəyirmanı – Şərqdə, Orta Asiyada geniş yayılmışdır.
Lahıcda həm əl dəyirmanı, həm də su dəyirmanindan istifadə olunub. Əl dəyirmanına Lahıc camaatı sanqdəstor deyirlər, o da su dəyirmanı kimi iki daşdan ibarətdir, amma kiçik ölçüdədir. Lahıcda dəyirmanların yaranma tarixi çox qədimdir. Qəsəbənin su bolluğu - xüsusən Girdimançayın qolları üzərində salınmış arxlar dəyirmanların inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmışdır.
Arxeoloji tədiqatlar və yerli rəvayətlərə görə Lahıcda dəyirman XIII – XIV əslərdə mövcud olmuşdur. 2000-ci illərə qədər Lahıcın yerli iqtisadiyyatında mühüm yer tuturdu. Lahıc dəyirmanları bu gün artıq işlək vəziyyətdə olmasa da bir tarixi abidə kimi qorunur.
Dəyirmanlar təkcə fiziki qurğu deyil , xalqın yaradıcı düşüncəsinin və əmək ənənələrinin canlı nişanəsidir. Artıq dəyirman daşları, novları, çaxçağ, taxta qapılar bu torpaqda mədəni sivilizasiyanin səssiz şahidlərinə çevriliblər.
Bu gün dəyirman daşlarının bir çoxu susub, çarxların fırlanması dayanıb. Lakin o dəyirmanların yerində hələ də bir ruhi axın var – xalqın yaddaşında, ustaların dilində, Lahıcın dağ küləklərində. O dəyirmanlar bizə təkcə çörəyin necə ərsəyə gəldiyini yox , əməyin, səbrin və birliyin də necə yaranıb yaşadığını xatırladır.
Ağaməşədi ƏLİYEV
“Lahıc” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun elmi işçisi
