ABŞ-İran razılaşması: Kifayət qədər dərin ziddiyyətlər var - TƏHLİL
Son günlər dünya siyasətinin əsas mövzularından biri ABŞ və İran arasında uzun müddətdir davam edən gərgin münasibətlərdə müşahidə olunan yeni diplomatik mərhələdir. Tərəflər arasında əldə olunmuş ilkin razılaşmalar, eyni zamanda davam edən fikir ayrılıqları Yaxın Şərqin gələcəyinə, enerji bazarlarına və qlobal iqtisadi proseslərə birbaşa təsir göstərir. Bu səbəbdən Vaşinqton-Tehran xəttində baş verənlər artıq təkcə iki dövlət arasındakı münasibətlər deyil, bütövlükdə beynəlxalq sistemin mühüm göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir.
ABŞ və İran arasındakı əsas mübahisə mövzusu yenə də İranın nüvə proqramı olaraq qalır. Vaşinqton İranın nüvə silahı əldə etmək imkanlarını tamamilə məhdudlaşdırmaq istəyir. Tehran isə nüvə proqramının yalnız dinc məqsədlərə xidmət etdiyini bildirərək uranın zənginləşdirilməsi hüququndan imtina etməyəcəyini vurğulayır. Son aylarda aparılan danışıqlar nəticəsində tərəflər arasında ilkin çərçivə razılaşmasına yaxınlaşma müşahidə olunur. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi də tərəflərin müəyyən çərçivə razılaşmasına yaxın olduqlarını bəyan edib.
Bununla yanaşı, ABŞ və İran arasında müəyyən ortaq maraqlar da mövcuddur. Hər iki tərəf regionda genişmiqyaslı müharibənin davam etməsində maraqlı deyil. ABŞ enerji bazarlarında sabitliyin qorunmasını və Hörmüz boğazında beynəlxalq gəmiçiliyin təhlükəsizliyini istəyir. İran isə iqtisadi sanksiyaların yumşaldılmasına, dondurulmuş maliyyə vəsaitlərinə çıxış əldə etməyə və neft ixracını artırmağa çalışır. Məhz bu ortaq maraqlar son dövrdə danışıqların intensivləşməsinə səbəb olub.
Lakin ziddiyyətlər hələ də kifayət qədər dərindir. ABŞ yalnız nüvə proqramı ilə deyil, İranın raket proqramı və regiondakı müttəfiq qüvvələrə dəstəyi ilə bağlı da narahatlığını davam etdirir. Digər tərəfdən, İran ABŞ hərbi mövcudluğunun azalmasını və ona qarşı tətbiq edilən sanksiyaların əhəmiyyətli hissəsinin ləğvini tələb edir. Avropa dövlətləri də danışıqlara daha fəal qoşulmağa çalışır və xüsusilə nüvə sazişi ilə bağlı yekun qərarlarda iştirak etmək istədiklərini bildirirlər.
Mövcud proseslərin ən mühüm nəticələrindən biri Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış vəziyyətdir. Dünya neftinin və mayeləşdirilmiş təbii qaz ticarətinin əhəmiyyətli hissəsi bu strateji su yolundan keçir. Son aylarda bölgədə baş verən hərbi qarşıdurmalar və nəqliyyat məhdudiyyətləri neft qiymətlərinin kəskin artmasına səbəb olmuşdu. ABŞ və İran arasında əldə edilən ilkin razılaşmaların ardından gəmiçilik fəaliyyətinin bərpası enerji bazarlarında müsbət siqnallar yaradıb və qiymətlərdə müəyyən sabitləşmə müşahidə olunub. Bununla belə, proses tam başa çatmadığından bazarlarda risk amili qalmaqdadır.
Qlobal iqtisadi baxımdan bu danışıqların əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Enerji qiymətləri inflyasiya, istehsal xərcləri və beynəlxalq ticarət üçün əsas amillərdən biridir. Əgər ABŞ və İran arasında davamlı razılaşma əldə olunarsa, neft bazarında sabitlik güclənə, enerji daşıyıcılarının qiymətlərində enmə müşahidə oluna bilər. Bu isə həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün müsbət iqtisadi nəticələr yaradar. Əksinə, danışıqların uğursuzluğa düçar olması və ya yeni hərbi gərginliyin yaranması dünya iqtisadiyyatında yeni inflyasiya dalğası yarada bilər.
Region ölkələri üçün də nəticələr olduqca vacibdir. Körfəz dövlətləri, Türkiyə, Azərbaycan və digər qonşu ölkələr Yaxın Şərqdə sabitliyin artmasından iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından fayda əldə edə bilərlər. İranın beynəlxalq iqtisadi sistemə daha fəal inteqrasiyası regional ticarət marşrutlarının genişlənməsinə, nəqliyyat və logistika layihələrinin inkişafına təkan verə bilər. Eyni zamanda, İranın iqtisadi imkanlarının genişlənməsi onun regiondakı siyasi təsirini də artıracaq ki, bu da bəzi ölkələr tərəfindən ehtiyatla izlənilir.
Hazırkı mərhələdə ABŞ və İran arasında əldə edilən razılaşmalar daha çox taktiki xarakter daşıyır. Tərəflər müharibə riskini azaltmağa və danışıqlar üçün vaxt qazanmağa çalışırlar. Lakin əsas problemlər – nüvə proqramı, raket potensialı, regional təsir uğrunda mübarizə və sanksiyalar məsələsi – hələ də həllini tapmayıb. Buna görə də yaxın aylarda keçiriləcək danışıqlar prosesin taleyini müəyyən edəcək.
Ümumilikdə, ABŞ-İran münasibətlərində yeni mərhələ həm risklər, həm də imkanlar yaradır. Əgər tərəflər qarşılıqlı güzəştlərə gedə bilsələr, bu, Yaxın Şərqdə son illərin ən mühüm diplomatik uğurlarından biri kimi tarixə düşə bilər. Əks halda, uzun illərdir davam edən qarşıdurma yeni formada yenidən alovlana və qlobal enerji bazarlarından tutmuş beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə qədər geniş miqyaslı nəticələr doğura bilər. Məhz buna görə Vaşinqton və Tehran arasında baş verənlər bu gün təkcə regionun deyil, bütün dünyanın diqqət mərkəzindədir.
Alpər
Xpress.az
