Səssiz Diplomatiya: Yaxın Şərqdə yeni mərhələnin görünməyən memarları - TƏHLİL

Müharibələr atəşkəslə başa çatmır. Silahlar susa bilər, lakin onların yaratdığı siyasi, iqtisadi və psixoloji təsirlər uzun illər davam edir. Dağıdılmış şəhərləri yenidən qurmaq mümkündür, amma itirilmiş etimadı bərpa etmək daha çətindir. Bu gün Yaxın Şərq məhz belə bir mərhələdən keçir. Artıq əsas sual kimin qalib gəldiyi deyil. Əsas məsələ bundan sonra regionun hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyidir.

İran və ABŞ arasında yenidən gündəmə gələn danışıqlar iki dövlət arasında növbəti diplomatik təmasdan daha artıq məna daşıyır. Bu proses Yaxın Şərqin gələcək təhlükəsizlik sisteminin necə formalaşacağını müəyyən edə biləcək amillərdən biridir. Son qarşıdurma bir daha göstərdi ki, hərbi üstünlük əldə etmək mümkündür, lakin davamlı sabitlik yalnız silah gücü ilə təmin edilə bilməz.

İran sanksiyaların yumşaldılmasını, təhlükəsizlik təminatlarını və regional rolunun qəbul edilməsini istəyir. Vaşinqton isə nüvə proqramının məhdudlaşdırılmasını, raket potensialına nəzarəti və Hörmüz boğazında təhlükəsiz dəniz nəqliyyatının təmin olunmasını prioritet hesab edir. Bu mövqelər arasında kifayət qədər ciddi fərqlər mövcuddur. Ona görə də danışıqların yolu asan olmayacaq. Bəzən irəliləyiş olacaq, bəzən proses dayanacaq, hətta geriyə addımlar da atılacaq. Müharibədən sonrakı diplomatiyanın təbiəti məhz budur.

Bununla belə, son hadisələr bir vacib həqiqəti ortaya qoydu. Regionun əsas oyunçuları artıq anlayırlar ki, yeni genişmiqyaslı müharibənin siyasi və iqtisadi dəyəri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə qat-qat yüksəkdir. Bu səbəbdən danışıqlar artıq zəiflik deyil, zərurət kimi qəbul edilir.

Müharibənin Yaxın Şərqə təsiri isə bütün ölkələr üçün eyni olmayacaq. Körfəz dövlətləri təhlükəsizlik əməkdaşlığını daha da gücləndirməyə çalışacaq. Onlar yaxşı anlayırlar ki, uzunmüddətli gərginlik ilk növbədə investisiyalara, enerji ixracına və beynəlxalq ticarətə zərbə vurur. İraq, Livan və Suriya kimi ölkələr isə regional böhranların təsirini əvvəlki kimi ən ağır şəkildə hiss etməyə davam edəcəklər. Fələstin məsələsi də gündəmdən çıxmayacaq. Əksinə, son müharibə onun regionun siyasi gündəmindəki yerini daha da möhkəmləndirib.

Belə mürəkkəb mənzərədə Pakistanın tutduğu mövqe xüsusi diqqət çəkir.

İslamabad nə emosional bəyanatlarla çıxış etdi, nə də hər hansı qarşıdurmanın fəal iştirakçısına çevrildi. Pakistanın seçdiyi yol gərginliyin genişlənməsinin qarşısını almaq, dialoq kanallarını açıq saxlamaq və mümkün olduğu qədər vasitəçilik imkanlarını qorumaq idi. Bunun arxasında yalnız diplomatik hesablamalar dayanmırdı. İran Pakistanın qonşusudur. Orada baş verən hər bir böhran Pakistan üçün sərhəd təhlükəsizliyi, enerji təminatı, iqtisadi sabitlik və daxili təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Pakistan eyni zamanda anlayır ki, bugünkü beynəlxalq münasibətlərdə vasitəçilik bacarığı ciddi siyasi kapital deməkdir.

Məhz burada Pakistanın üstünlüyü özünü göstərir. İslamabad uzun illər ərzində həm Vaşinqtonla strateji əməkdaşlığını, həm Tehranla qonşuluq münasibətlərini, həm də Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və digər Körfəz ölkələri ilə sıx siyasi və hərbi əlaqələrini qoruyub saxlaya bilib. Bu balans çox az dövlətə nəsib olur. Elə buna görə də böhran dövründə Pakistan yüksək tonlu bəyanatlardan daha çox səssiz diplomatiyaya üstünlük verdi.

Diplomatiyada ən mühüm nəticələr çox vaxt kameraların qarşısında deyil, qapalı otaqlarda əldə olunur. Tarix dəfələrlə göstərib ki, böyük razılaşmaların təməli ictimai bəyanatlardan əvvəl gizli təmaslar zamanı qoyulur. Pakistanın son hadisələr zamanı nümayiş etdirdiyi siyasət də məhz bu yanaşmaya əsaslanırdı. Müxtəlif paytaxtlarla aparılan intensiv məsləhətləşmələr, dialoq çağırışları və qarşılıqlı etimadın qorunmasına yönəlmiş təşəbbüslər İslamabadın beynəlxalq nüfuzunu daha da artırdı.

Pakistan üçün məsələ yalnız regional təhlükəsizlikdən ibarət deyil. Son illərdə ölkə iqtisadi diplomatiyanı xarici siyasətin əsas istiqamətlərindən birinə çevirib. Sabit Yaxın Şərq Pakistan üçün enerji təhlükəsizliyi, ticarət marşrutları, xarici investisiyalar və Mərkəzi Asiyaya çıxış baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Başqa sözlə desək, Pakistan sülhü yalnız siyasi məqsəd kimi deyil, milli inkişaf strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirir.

Bu, əlbəttə, Pakistanın danışıqların taleyini müəyyən etdiyi anlamına gəlmir. Beynəlxalq siyasətdə belə iddialar adətən həqiqəti əks etdirmir. Ancaq bir reallıq da var: bəzən ən böyük təsiri ən güclü dövlət deyil, bütün tərəflərlə danışa bilən dövlət göstərir. Son böhran bir daha sübut etdi ki, etibarlı vasitəçi olmaq da böyük güc elementidir.

Müharibədən sonrakı dövr Azərbaycanın qarşısında da yeni imkanlar açır.

Azərbaycan coğrafi baxımdan mürəkkəb regionda yerləşsə də, qarşıdurmanın birbaşa iştirakçısı deyil. Bu amil ölkəyə mühüm strateji üstünlük verir. Regionda qeyri-müəyyənlik artdıqca alternativ ticarət və nəqliyyat marşrutlarına maraq da yüksəlir. Orta Dəhliz, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu infrastrukturu və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan logistika şəbəkəsi Azərbaycanın geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır.

Enerji sahəsində də oxşar mənzərə yaranır. Avropa son illərdə enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Son müharibə bu ehtiyacı daha da aktuallaşdırdı. Azərbaycan heç də dünyanın ən böyük enerji istehsalçısı deyil. Lakin etibarlı tərəfdaş olmaq bəzən hasilat həcmlərindən daha böyük üstünlük yaradır. Müasir geosiyasətdə etibarlılıq özü strateji resursa çevrilib.

Azərbaycan diplomatiyası üçün də yeni imkanlar formalaşır. Bakı eyni zamanda Türkiyə, Pakistan, Mərkəzi Asiya ölkələri, Avropa İttifaqı, ABŞ, Rusiya və İranla işlək münasibətlər saxlayan nadir paytaxtlardan biridir. Belə balanslaşdırılmış xarici siyasət qeyri-sabit regionda ölkənin diplomatik çəkisini artırır. Bəzən ən uğurlu diplomatiya ən çox danışmaq deyil, hamı ilə danışa bilməkdir.

Bununla yanaşı, risklər də mövcuddur. İran ətrafında uzunmüddətli qeyri-sabitlik Azərbaycanın cənub sərhədlərinə, tranzit layihələrinə və ümumi təhlükəsizlik mühitinə təsirsiz ötüşməyəcək. Buna görə də Bakı üçün ən doğru strategiya emosional reaksiyalar deyil, praqmatik siyasətdir. İnfrastrukturun inkişafı, enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsi, regional dialoqun dəstəklənməsi və balanslaşdırılmış xarici siyasətin davam etdirilməsi yaxın illərdə daha da əhəmiyyət qazanacaq.

Yaxın Şərq sabah birdən-birə sabit regiona çevrilməyəcək. Bunu gözləmək sadəlövhlük olardı. Lakin son hadisələr bütün tərəflərə bir həqiqəti xatırlatdı: davamlı qarşıdurmanın qiyməti artıq həddindən artıq bahadır. Dövlətlər yorulub. İqtisadiyyatlar yorulub. Cəmiyyətlər də yorulub.

İran və ABŞ yaxın gələcəkdə strateji müttəfiq olmayacaqlar. Buna ehtiyac da yoxdur. Regionun bu gün ilk növbədə ehtiyacı olan qarşılıqlı simpatiya deyil, qarşılıqlı qaydalardır. Dəniz yollarının təhlükəsizliyi, nüvə fəaliyyətinə nəzarət, sanksiyaların idarə olunması və hərbi eskalasiyanın qarşısını alan mexanizmlər formalaşmadan uzunmüddətli sabitlik mümkün görünmür.

Əgər İran və ABŞ arasında tam etimad bərpa olunmasa belə, dialoqun davam etməsi artıq müsbət nəticə hesab oluna bilər. Son proseslər göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlərdə bəzən ən böyük rolu ən çox danışanlar deyil, tərəflər arasında etimad körpüsü yarada bilən dövlətlər oynayırlar. Pakistanın son dövrdə nümayiş etdirdiyi təmkinli diplomatiya da məhz bu yanaşmanın uğurlu nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Azərbaycan isə dəyişən geosiyasi reallıqda öz tranzit imkanlarını, enerji potensialını və balanslı xarici siyasətini daha da gücləndirmək üçün əlverişli fürsət əldə edir.

Böyük sülh hələ uzaqda görünür.

Ancaq rəqabətin idarə olunduğu, ticarət yollarının raketlərdən daha çox əhəmiyyət daşıdığı, diplomatiyanın silahlardan daha çox nəticə verdiyi bir Yaxın Şərq artıq əlçatmaz məqsəd deyil.

Bəlkə də region üçün ən vacib başlanğıc elə budur.

Mahmud Athar