"Naxçıvandan keçən

Naxçıvanın tarixi haqqında danışanda, adətən, ilk olaraq qədim qalalar, türbələr, karvan yolları, duz mədənləri və bu diyarın strateji mövqeyi yada düşür. Lakin Naxçıvan tarixinin elə səhifələri də var ki, onlar nə qala divarlarında, nə daş kitabələrdə, nə də memarlıq abidələrində görünür. Həmin səhifələr rabitə xətlərində, sərhəd keçidlərində, poçt yollarında, teleqraf dirəklərində və dünyanın böyük siyasi mərkəzlərini bir-birinə bağlayan informasiya marşrutlarında yaşayır.

XIX əsrin ikinci yarısında Naxçıvan belə bir qlobal rabitə tarixinin mühüm keçid məkanlarından birinə çevrilmişdi. Söhbət Avropanı Hindistanla birləşdirən, dövrünün ən böyük texnoloji layihələrindən biri sayılan Hind-Avropa teleqraf xəttindən gedir. Bu xətt yalnız Londonla Kəlküttəni birləşdirən rabitə vasitəsi deyildi. O, qədim karvan yollarının yeni texniki dövrdə aldığı müasir forma, imperiyaların informasiya ehtiyacının yaratdığı nəhəng mühəndislik layihəsi və dünyanın “kiçilməyə” başladığı yeni zamanın simvolu idi.

Xəttin sxematik xəritələrində London, Berlin, Varşava, Odessa, Tiflis, Tehran, Buşehr, Cask, Kəraçi, Aqra və Kəlküttə kimi məntəqələr göstərilir. Naxçıvan adı həmin xəritələrdə çox vaxt ayrıca qeyd olunmur. Lakin bu, onun marşrutdakı rolunu istisna etmir. Əksinə, mövcud mənbələr göstərir ki, Cənubi Qafqazdan İran istiqamətinə uzanan rabitə yolunda Naxçıvan-Culfa xətti xüsusi əhəmiyyət daşıyıb, Culfa isə Avropa rabitəsinin İran üzərindən Hindistana keçdiyi əsas sərhəd qapılarından biri olub.

Karvan yolundan teleqraf yoluna

Naxçıvan qədim dövrlərdən şərqlə qərbi, şimalla cənubu birləşdirən təbii keçid məkanı olub. Bu coğrafiyadan tacirlər, səyyahlar, diplomatik elçilər, hərbi dəstələr və karvanlar keçib. Zaman dəyişdikcə yolların da məzmunu dəyişib. Əvvəllər bu yollarla ipək, duz, ədviyyat, qiymətli əşyalar və sənət nümunələri daşınırdısa, XIX əsrdə həmin keçid məntiqi artıq başqa bir forma aldı: yollar informasiya “daşımağa” başladı.

Teleqrafın meydana çıxması bəşər tarixində xəbərləşmə sürətini kökündən dəyişdi. Əgər əvvəllər Londonla Hindistan arasında bir xəbərin gedib çatması həftələr, bəzən aylar çəkirdisə, Hind-Avropa teleqraf xətti istifadəyə verildikdən sonra bu müddət dəqiqələrlə ölçülməyə başladı.

“Siemens”in rəsmi tarixi məlumatlarında qeyd olunur ki, 1868-ci ildən etibarən “Siemens & Halske” Avropa ilə Hindistan arasında mürəkkəb teleqraf bağlantısının qurulmasına başlamış, xətt 1870-ci ildə istifadəyə verilmiş və Londonla Kəlküttə arasında məlumat ötürülməsi 30 gün əvəzinə cəmi 28 dəqiqəyə enmişdir. Bu, yalnız texniki yenilik deyildi. Bu, dünyanın idarə olunma sürətinin dəyişməsi idi. Teleqraf dövlətlər üçün yeni sinir sistemi rolunu oynamağa başladı. Diplomatik yazışmalar, hərbi məlumatlar, ticarət xəbərləri, siyasi göstərişlər və maliyyə informasiyaları artıq əvvəlki dövrlərlə müqayisə edilməyəcək qədər sürətlə ötürülürdü.

Naxçıvan-Culfa xəttinin az bilinən tarixi

Naxçıvanın bu qlobal prosesə qoşulması təsadüfi deyildi. Azərbaycan rabitə tarixi üzrə rəsmi mənbələrdə göstərilir ki, 1864-cü il yanvarın 21-də İran sərhədində yerləşən Culfa ilə Naxçıvanı birləşdirən ilk teleqraf xətti istifadəyə verilib. Bu fakt Naxçıvanın XIX əsrin ortalarından etibarən rabitə infrastrukturuna qoşulduğunu göstərən mühüm tarixi göstəricidir.

Bu məlumatın əhəmiyyəti ondadır ki, Naxçıvan-Culfa xətti yalnız yerli rabitə hadisəsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Həmin dövrdə Culfa Rusiya imperiyası ilə Qacar İranı arasında mühüm sərhəd keçidi olub. Naxçıvan isə bu keçidə aparan əsas tarixi-coğrafi məntəqələrdən biri kimi çıxış edib. Başqa sözlə, Naxçıvanın rabitə xəritəsində yeri yalnız daxili əlaqələrlə məhdudlaşmayıb; o, daha geniş Qafqaz-İran-Avropa rabitə sisteminə bağlanıb.

Naxçıvanla bağlı digər maraqlı fakt poçt və teleqraf sisteminin sonrakı inkişafı ilə əlaqədardır. Naxçıvanın rabitə tarixini əks etdirən məlumatlarda XIX əsrin ikinci yarısında Tbilisi ilə Culfa arasında poçt əlaqəsinin qurulduğu, Culfada poçt idarəsinin fəaliyyət göstərdiyi, İranla beynəlxalq məktub mübadiləsinin aparıldığı qeyd olunur. Həmçinin Naxçıvan Dövlət Arxivində Culfa poçt-teleqraf idarəsinə dair materialların mövcudluğu bölgədə poçt və teleqraf şəbəkəsinin XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində artıq inkişaf etdiyini göstərir.

Bu faktlar Naxçıvanın modernləşmə tarixində rabitə amilinin xüsusi yer tutduğunu göstərir. Naxçıvan yalnız qədim tarixi ilə deyil, həm də XIX əsrdə yeni texnoloji çağırışlara qoşulması ilə diqqət çəkir.

Culfa: Araz sahilində qlobal rabitə qapısı

Hind-Avropa teleqraf xəttinin Cənubi Qafqaz və İran hissəsində Culfanın rolu xüsusi qeyd olunmalıdır. Culfa sadəcə sərhəd məntəqəsi deyildi, o, Araz çayı üzərində Avropa rabitəsinin İran ərazisinə keçdiyi mühüm qapı idi. “Encyclopaedia Iranica”nın məlumatına görə, 1868-ci il yanvarın 11-də Qacar hökmdarı Nəsrəddin şah Siemens qardaşlarına Tehrandan Rusiya sərhədindəki Culfaya qədər teleqraf xətti çəkmək və işlətmək üçün imtiyaz verib. Bu imtiyaz Hind-Avropa teleqraf sisteminin İran hissəsinin qurulması üçün əsas hüquqi baza rolunu oynayıb.

Bu fakt Naxçıvan-Culfa istiqamətinin beynəlxalq əhəmiyyətini daha aydın göstərir. Culfa xəttin İran sərhədindəki dayaq nöqtəsi idi. Naxçıvan isə həmin qapıya aparan rabitə dəhlizinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Beləliklə, Naxçıvanın XIX əsr rabitə tarixində yeri təkcə lokal deyil, regional və beynəlxalq miqyaslı idi.

“Siemen”s imzası və böyük güclərin rabitə maraqları

Hind-Avropa teleqraf xətti tarixdə “Siemens” şirkətlərinin dünya texnologiya tarixində nüfuzunu artıran layihələrdən biri olub. Layihə texniki cəhətdən çox mürəkkəb idi: Avropa şəhərlərindən başlayaraq Qara dəniz, Qafqaz, İran, Fars körfəzi və Hindistan istiqamətində uzanan nəhəng rabitə sistemi qurulurdu.

Bu layihədə təkcə texnologiya yox, geosiyasət də mühüm rol oynayırdı. Britaniya imperiyası Hindistanla sürətli əlaqə qurmaq istəyirdi. Rusiya imperiyası Qafqazdakı rabitə imkanlarını genişləndirirdi. Qacar İranı beynəlxalq teleqraf sisteminə qoşulmaqla həm diplomatik, həm də inzibati baxımdan yeni mərhələyə qədəm qoyurdu. Alman texnologiya kapitalı isə Siemens vasitəsilə qlobal rabitə bazarında öz sözünü deyirdi.

Bu mənada Hind-Avropa teleqraf xətti bir neçə böyük marağın kəsişmə nöqtəsində meydana çıxmışdı. Naxçıvan və Culfa da həmin maraqların keçdiyi coğrafi zolaqda yerləşirdi. Bu, Naxçıvanın strateji mövqeyinin yalnız hərbi və nəqliyyat baxımından deyil, həm də informasiya və rabitə baxımından əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Xəritədə görünməyən, tarixdə mövcud olan Naxçıvan

Şəkildəki xəritədə Naxçıvanın adı görünmür. Lakin xəritəyə diqqətlə baxanda onun sxematik xarakter daşıdığı aydın olur. Belə xəritələrdə adətən yalnız əsas beynəlxalq mərkəzlər və iri marşrut nöqtələri göstərilir. Kiçik, lakin mühüm tranzit məntəqələr isə çox vaxt ayrıca qeyd olunmur. Bu baxımdan Naxçıvanın xəritədə görünməməsi onun marşrutdan kənarda qalması kimi izah edilə bilməz. Əksinə, rəsmi rabitə mənbələrində Naxçıvan-Culfa xəttinin 1864-cü ildə istifadəyə verilməsi, İran tərəfi üzrə Culfa-Tehran xəttinə “Siemens” imtiyazının verilməsi və Culfanın sərhəd qovşağı kimi çıxış etməsi Naxçıvan bölgəsinin bu tarixi rabitə sistemində mühüm yer tutduğunu göstərir.

Naxçıvan tarixi çox vaxt siyasi hadisələr daha çox hərbi-strateji mövqe və mədəni irs üzərindən təqdim olunur. Halbuki rabitə tarixi də bu təqdimata daxil edilməlidir. Çünki teleqraf xətti Naxçıvanın XIX əsrdə modern dünyanın informasiya dövriyyəsinə qoşulduğunu göstərən dəyərli sübutlardan biridir.

Teleqrafın dəyişdirdiyi zaman anlayışı

1870-ci ildə Londonla Kəlküttə arasında xəbərin 28 dəqiqəyə çatması bugünkü oxucuya adi görünə bilər. Çünki indi saniyələr içində dünyanın istənilən nöqtəsinə mesaj göndərmək mümkündür. Lakin XIX əsrin insanı üçün bu hadisə ağlasığmaz idi. Bu, zamanın texnologiya qarşısında geri çəkilməsi demək idi.

Teleqrafdan əvvəl məsafə yalnız coğrafi anlayış deyildi, həm də zaman anlayışı idi. Londonla Hindistan arasındakı məsafə yalnız kilometrlərlə deyil, həftələrlə ölçülürdü. Hind-Avropa teleqraf xətti bu məsafəni informasiya baxımından demək olar ki, aradan qaldırdı.

Bu hadisənin Naxçıvanla əlaqəsi isə onunla bağlıdır ki, həmin böyük rabitə dünyasının Qafqaz-İran keçidində Naxçıvan və Culfa kimi məntəqələr mühüm rol oynayırdı. Bəzən dünya tarixində böyük hadisələr paytaxtlarda yazılır, lakin onların işlək mexanizmi sərhəd bölgələrində, keçid məntəqələrində, kiçik şəhərlərdə və qovşaq nöqtələrində qurulur. Naxçıvanın bu tarixdəki yeri də məhz belədir.

Naxçıvanın modernləşmə yaddaşı

Naxçıvanın tarixini yalnız qədimlik prizmasından təqdim etmək bu diyarın tam mənzərəsini vermir. Naxçıvan həm də modernləşmə proseslərinin iştirakçısı olub. XIX əsrdə poçt və teleqraf rabitəsinin inkişafı, Naxçıvan-Culfa xəttinin istifadəyə verilməsi, Culfanın beynəlxalq poçt və teleqraf əlaqələrində iştirakı bölgənin texnoloji yeniliklərlə təmasda olduğunu göstərir.

Bu, ictimaiyyət üçün maraqlı və az bilinən məqamdır. Çünki Naxçıvan haqqında danışarkən onun qədim sivilizasiya mərkəzi olması haqlı olaraq önə çəkilir. Lakin Naxçıvanın XIX əsrdə rabitə modernləşməsinə qoşulması da həmin tarixi obrazı tamamlayan mühüm xəttdir. Başqa sözlə, Naxçıvan yalnız keçmişin yaddaşı deyil, həm də yeniləşmə yollarının iştirakçısıdır. Bu diyar həm karvan yollarının, həm poçt yollarının, həm teleqraf xətlərinin, həm də bu gün müzakirə olunan yeni nəqliyyat və rəqəmsal dəhlizlərin məntiqi üzərində dayanır.

Dünənin teleqrafı, bu günün rəqəmsal dəhlizi

Tarix bəzən eyni coğrafiyanı müxtəlif texnologiyalarla yenidən gündəmə gətirir. XIX əsrdə Naxçıvan və Culfa teleqraf telləri ilə beynəlxalq rabitəyə bağlanırdı. Bu gün isə həmin coğrafiya nəqliyyat, enerji, fiber-optik rabitə və rəqəmsal dəhlizlər baxımından yenidən strateji əhəmiyyət qazanır.

Əlbəttə, XIX əsrin teleqraf xətti ilə XXI əsrin rəqəmsal kommunikasiya layihələrini tam eyniləşdirmək doğru olmaz. Lakin onların arasında tarixi bir məntiq oxşarlığı var: hər iki halda Naxçıvan coğrafiyası keçid, bağlantı və qovşaq funksiyası daşıyır.

Dünən bu funksiyanı teleqraf dirəkləri və mis tellər yerinə yetirirdisə, bu gün həmin funksiyanı fiber-optik kabellər, avtomobil və dəmir yolu xətləri, enerji layihələri və regional kommunikasiya platformaları davam etdirir. Texnologiya dəyişir, lakin coğrafiyanın strateji məntiqi qalır.

Dediklərimizi yekunlaşdırsaq, o nəticəyə gələ bilərik ki, Hind-Avropa teleqraf xətti dünya rabitə tarixinin mühüm mərhələlərindən biridir. Bu xətt Londonla Hindistanı birləşdirərək XIX əsrdə xəbərləşmə sürətini inqilabi şəkildə dəyişdi. Lakin bu böyük layihənin Cənubi Qafqaz, xüsusilə Naxçıvan-Culfa istiqaməti ilə bağlı səhifəsi hələ də geniş ictimaiyyətə kifayət qədər məlum deyil.

Mövcud mənbələr göstərir ki, Naxçıvan XIX əsrin ortalarından etibarən teleqraf rabitəsinə qoşulub, 1864-cü ildə Naxçıvan-Culfa xətti istifadəyə verilib, Culfa isə sonrakı illərdə Avropa ilə İran və Hindistan istiqamətində rabitənin mühüm sərhəd qapılarından birinə çevrilib. “Siemens” qardaşlarına Tehrandan Culfaya qədər teleqraf xətti üzrə verilən imtiyaz, Culfanın beynəlxalq teleqraf sistemindəki rolu və Naxçıvan bölgəsində poçt-teleqraf şəbəkəsinin inkişafı bu tarixi daha da əhəmiyyətli edir.

Bu tarix bizə bir daha xatırladır ki, Naxçıvan yalnız qədim abidələrin, sərhəd möhkəmliyinin və dövlətçilik ənənələrinin məkanı deyil. Naxçıvan həm də yolların, keçidlərin, rabitə xətlərinin və qlobal bağlantıların yaddaşıdır. Bir vaxtlar buradan keçən teleqraf telləri Avropanı Hindistana bağlayan böyük rabitə sisteminin bir hissəsi idi. Bu gün isə həmin coğrafiyanın yeni kommunikasiya və rəqəmsal dəhlizlər baxımından aktuallaşması təsadüfi deyil. Tarix bəzən geri qayıtmır, sadəcə eyni coğrafiyanı başqa texnologiyanın dili ilə yenidən oxuyur.