Yayın bol məhsulu niyə ucuzluq yaratmır?

Yay ayları Azərbaycanda meyvə və tərəvəzin ən bol olduğu dövr hesab edilir. Gilas, ərik, şaftalı, nektarin, qarpız, pomidor, xiyar və digər mövsümi məhsulların bazara kütləvi şəkildə çıxmasına baxmayaraq, istehlakçılar qiymətlərin gözlənilən qədər ucuzlaşmadığını bildirirlər.

Əksinə, bəzi meyvələrin qiyməti kifayət qədər yüksək olaraq qalır. İyunun sonunda Bakının 8-ci kilometr bazarında aparılan müşahidələr zamanı ərik 6 manatdan, gilas 4 manatdan, bəzi iri və keyfiyyətli gilas növləri isə 10-11 manata qədər satılıb. Nektarin 2,5 manatdan, alma və armud isə 2 manatdan başlayan qiymətlərlə təklif olunub.

Bəs məhsul bol olduğu halda qiymətlər niyə aşağı düşmür?

Tarladan piştaxtaya qədər qiymət artır

Meyvə-tərəvəzin qiymətinin formalaşmasında yalnız fermerin məhsulu neçəyə satması rol oynamır. Məhsulun yığılması, çeşidlənməsi, qablaşdırılması, daşınması, saxlanması və satışı üçün çəkilən xərclər son qiymətə əlavə olunur.

Xüsusilə yanacaq, gübrə, toxum, bitki mühafizə vasitələri və digər istehsal xərclərinin artması fermerin maya dəyərini yüksəldir. Bu isə məhsul bol olsa belə, qiymətin əvvəlki illərlə müqayisədə yüksək qalmasına səbəb ola bilər. Ekspertlərin iyun ayında apardığı təhlillərdə də məhz bu amillər əsas səbəblər sırasında göstərilib.

Vasitəçilər qiyməti nə qədər artırır?

Problemin digər mühüm tərəfi fermerlə istehlakçı arasındakı məsafədir.

Bir çox hallarda fermer məhsulunu birbaşa alıcıya çatdırmır. Məhsul əvvəlcə tədarükçüyə, daha sonra topdansatış məntəqəsinə, oradan isə pərakəndə satıcıya gedir. Hər mərhələdə əlavə xərc və mənfəət marjası formalaşır.

“Xalq qəzeti”nin iyul ayında dərc etdiyi təhlildə də istehsalçı ilə son istehlakçı arasında çoxsaylı vasitəçilərin qiymət fərqinin yaranmasına səbəb olduğu qeyd edilir. Fermer məhsulunu nisbətən aşağı qiymətə sata bildiyi halda, istehlakçı həmin məhsulu daha baha almaq məcburiyyətində qalır.

Mövsümi bolluq qiymətin aşağı düşməsi üçün vacib amildir, lakin təkbaşına kifayət etmir.

Məsələn, fevral ayında tərəvəz bazarında qiymətlərin aşağı düşməsinin əsas səbəbləri kimi yerli istehsalın artması və bazara çıxarılan məhsul həcminin çoxalması göstərilmişdi.

Deməli, məhsulun çoxluğu ilə yanaşı, onun bazara hansı xərclərlə və hansı kanallarla çatdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

2026-cı ilin yazında güclü yağış, sel və daşqınlarla bağlı xəbərdarlıqlar da səsləndirilib. Ekspertlər belə hava şəraitinin açıq sahədə yetişdirilən bəzi meyvə və tərəvəzlərin məhsuldarlığını azalda biləcəyini və bunun yay aylarında qiymətlərə təsir göstərə biləcəyini bildiriblər.

Yəni bazarda məhsulun bol görünməsi bütün məhsullar üzrə eyni dərəcədə yüksək məhsuldarlıq olduğu anlamına gəlmir. Ayrı-ayrı meyvələrdə məhsuldarlığın azalması həmin məhsulun qiymətini yüksək saxlaya bilər.

Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında qida məhsulları üzrə qiymətlər ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 6,7 faiz artıb. May ayında isə bəzi məhsulların, o cümlədən limon, alma, kivi, ağ kələm, brokkoli və bəzi digər məhsulların qiyməti əvvəlki ayla müqayisədə bahalaşıb; eyni zamanda xiyar, pomidor, çiyələk, badımcan və kartof kimi məhsullarda ucuzlaşma qeydə alınıb.

Bu da göstərir ki, bazarda bütün meyvə-tərəvəz üzrə eyni qiymət dinamikası yoxdur. Bir məhsul ucuzlaşdığı halda digəri bahalaşa bilər.

Mövcud mənzərə göstərir ki, yayda meyvə-tərəvəzin bahalığının səbəbini yalnız “məhsul azdır” fikri ilə izah etmək düzgün olmaz.

Əsas amillər arasında:

istehsal xərclərinin artması;
məhsulun daşınması və saxlanması xərcləri;
fermerlə istehlakçı arasındakı vasitəçilər;
topdansatış və pərakəndə mərhələlərində yaranan əlavə xərclər;
hava şəraitinin məhsuldarlığa təsiri;
bəzi məhsullarda idxaldan asılılıq;
fermerlərin məhsulu birbaşa bazara çıxarmaq imkanlarının məhdud olması yer alır.

Maraqlıdır ki, mart ayında meyvə-tərəvəz bazarında qiymətlərin 15-20 faiz artdığı barədə də məlumat yayılmışdı. Ekspertlər bunu tələbatın artması, logistika və gömrük prosedurları ilə bağlı xərclərlə əlaqələndirmişdilər.

Beləliklə, yay aylarında bazarda məhsul bolluğunun yaranması avtomatik olaraq qiymətlərin kəskin ucuzlaşacağı anlamına gəlmir. Qiymətin istehlakçıya çatana qədər keçdiyi zəncir nə qədər uzun və xərcli olarsa, məhsulun tarladakı qiyməti ilə piştaxtadakı qiyməti arasındakı fərq də bir o qədər böyük ola bilər.

Xpress.az