Payız gəldi, D vitamini azaldı?

Payızın gəlişi ilə günlər qısalır, insanlar açıq havada daha az vaxt keçirir, geyimlər qalınlaşır. Bu dəyişikliklər orqanizmin günəş işığından aldığı ultrabənövşəyi-B (UVB) şüalarının miqdarını azalda bilər. Nəticədə D vitamini səviyyəsinin aşağı düşməsi üçün şərait yaranır.

Bəs bu proses orqanizmə necə təsir edir? D vitamini azlığı hansı əlamətlərlə özünü göstərə bilər və hər payız yorğunluq, halsızlıq və əzələ ağrılarını D vitamini çatışmazlığı ilə əlaqələndirmək doğrudurmu?

D vitamini niyə payızda gündəmə gəlir?

D vitamininin əsas mənbələrindən biri günəş şüalarının təsiri ilə dəridə onun sintez olunmasıdır. Lakin bu proses ilin fəslindən, günün uzunluğundan, günəş şüalarının düşmə bucağından, buludluluqdan, dərinin xüsusiyyətlərindən və insanın açıq havada keçirdiyi vaxtdan asılıdır. Üstəlik, pəncərə arxasından düşən günəş işığı D vitamini sintezi üçün kifayət etmir, çünki UVB şüaları şüşədən keçmir.

Böyük miqyaslı sistematik araşdırmalar da D vitamini səviyyələrində mövsümi dəyişiklik olduğunu göstərir. 87 ölkəni əhatə edən analizdə qış-yaz dövründə D vitamini çatışmazlığının yay-payız dövründən daha çox olduğu müəyyənləşdirilib.

Bu isə o deməkdir ki, payız bir çox insan üçün D vitamini ehtiyatlarının tədricən azalmağa başladığı keçid dövrü ola bilər.

Yorğunluq və halsızlıq – səbəb həqiqətən D vitamini ola bilərmi?

Payız aylarında insanlar daha çox yorğunluqdan, enerjisizlikdən, yuxululuqdan və ümumi halsızlıqdan şikayət edə bilərlər. Lakin bu əlamətləri avtomatik olaraq D vitamini çatışmazlığı ilə əlaqələndirmək düzgün deyil.

D vitamininin orqanizmdə sümük, əzələ, sinir və immun sistemlərinin fəaliyyətində rolu var. Çatışmazlıq zamanı sümük və əzələ problemləri yarana bilər.

Buna görə davamlı halsızlıq müşahidə edilirsə, yalnız vitamin qəbul etməyə başlamaq əvəzinə problemin səbəbinin araşdırılması daha məqsədəuyğundur.

Sümüklər və əzələlər risk altındadır

D vitamininin əsas funksiyalarından biri orqanizmin kalsiumu mənimsəməsinə kömək etməkdir. Bu səbəbdən uzunmüddətli və ciddi D vitamini çatışmazlığı sümük sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.

Yetkinlərdə ağır çatışmazlıq osteomalasiya və sümük ağrıları ilə əlaqəli ola bilər. Uşaqlarda isə kifayət qədər D vitamini və kalsium olmaması raxit riskini artırır.

Əzələ zəifliyi də D vitamini çatışmazlığı ilə əlaqəli ola bilən problemlərdəndir.

İmmunitet məsələsi: D vitamini bizi soyuqdəymədən qoruyur?

Payız gələn kimi respirator infeksiyalarla bağlı narahatlıq artır. Burada D vitamininin immun sistemində rolunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Lakin “D vitamini qəbul edən insan qrip və soyuqdəymə keçirmir” kimi nəticə çıxarmaq düzgün olmaz.

D vitamininin kəskin respirator infeksiyaların qarşısının alınmasında rolunu araşdıran tədqiqatlarda nəticələrin bütün qruplar üçün eyni olmadığı göstərilib. 2024-cü ildə dərc olunan sistematik icmalda təsirin xüsusilə insanın başlanğıc D vitamini səviyyəsi və digər amillərdən asılı ola biləcəyi vurğulanır.

Yəni D vitamini immun sisteminin normal fəaliyyətində rol oynayır, amma onu bütün payız xəstəliklərinə qarşı “qoruyucu qalxan” kimi təqdim etmək elmi baxımdan düzgün deyil.

Payız depressiyası ilə D vitamini arasında əlaqə varmı?

Payız və qış aylarında gün işığının azalması bəzi insanlarda mövsümi affektiv pozuntu ilə əlaqəli ola bilər. ABŞ Milli Psixi Sağlamlıq İnstitutu qeyd edir ki, qış tipli mövsümi affektiv pozuntuda gün işığının azalması serotonin və melatonin sistemləri ilə əlaqəli dəyişikliklərə səbəb ola bilər. D vitamini çatışmazlığının da bəzi hallarda bu problemləri ağırlaşdıra biləcəyi ehtimal edilir, lakin məsələ yalnız D vitamini ilə izah edilmir.

Bu səbəbdən payızda əhval-ruhiyyənin dəyişməsi, uzunmüddətli kefsizlik və yuxu pozuntusu yaşayan insanın problemini yalnız vitamin çatışmazlığı ilə əlaqələndirməsi doğru deyil.

Kimlər daha diqqətli olmalıdır?

Araşdırmalar D vitamini səviyyəsinin mövsümdən başqa yaş, cins, dəri xüsusiyyətləri, günəşə məruz qalma, qidalanma və həyat tərzi kimi amillərdən də asılı olduğunu göstərir.

Xüsusilə:

günün böyük hissəsini qapalı məkanda keçirənlər;
açıq havaya az çıxan ofis işçiləri;
yaşlı insanlar;
günəş görməyən və ya bədənini böyük ölçüdə örtən şəxslər;
D vitamini mənbəyi olan qidaları az qəbul edənlər;
müəyyən xəstəlikləri və ya sorulma problemləri olan insanlar risk baxımından həkimlə məsləhətləşməyə daha çox ehtiyac duya bilərlər.

Əsas sual: D vitamini çatışmazlığını necə müəyyən etmək olar?

İnsanın özündə D vitamini çatışmazlığı olduğunu yalnız simptomlara əsasən müəyyən etməsi mümkün deyil. Bunun üçün əsas göstəricilərdən biri qanda 25-hidroksivitamin D [25(OH)D] səviyyəsidir.

Məhz buna görə payızda səbəbi bilinməyən davamlı halsızlıq, əzələ zəifliyi və sümük ağrıları olan şəxslərin özbaşına yüksək dozada vitamin qəbul etməsi əvəzinə həkimlə məsləhətləşməsi və ehtiyac olduqda analiz verməsi daha təhlükəsiz yanaşmadır.

“Günəş azdır, deməli vitamin qəbul etməliyəm” – bu yanaşma doğrudurmu?

Xeyr, hər kəs üçün eyni yanaşma tətbiq edilə bilməz.

D vitamini əlavəsinin dozası insanın yaşından, qidalanmasından, günəşə məruz qalmasından, sağlamlıq vəziyyətindən və qan analizinin nəticəsindən asılı ola bilər. Tədqiqatlar əlavələrin qanda 25(OH)D səviyyəsini yüksəldə bildiyini göstərsə də, hansı dozada və kimə lazım olduğu fərdi qiymətləndirilməlidir.

D vitamininin həddindən artıq qəbulu da zərərli ola bilər. Buna görə “profilaktika məqsədilə nə qədər çox qəbul etsəm, bir o qədər yaxşıdır” prinsipi düzgün deyil.

Jurnalist araşdırması üçün əsas suallar

Mövzunu daha da gücləndirmək üçün endokrinoloq, terapevt və dietoloqa bu sualları vermək olar:

Azərbaycanda D vitamini çatışmazlığı daha çox hansı yaş qruplarında müşahidə olunur?
Payız aylarında D vitamini səviyyəsi nə qədər dəyişir?
Bakı və regionlarda yaşayan insanlar arasında fərq varmı?
Ofis işçiləri risk qrupuna daxildirmi?
Uşaqların D vitamini səviyyəsinə payız-qış mövsümü necə təsir edir?
D vitamini çatışmazlığının ilk əlamətləri hansılardır?
Yorğunluq və yuxululuğun D vitamini çatışmazlığından qaynaqlandığını necə ayırd etmək olar?
D vitamini analizi kimlərə məsləhət görülür?
Profilaktik məqsədlə D vitamini qəbul etmək olarmı?
Həkim məsləhəti olmadan yüksək dozalı D vitamini qəbulunun hansı riskləri var?
D vitaminini qidadan hansı məhsullardan almaq mümkündür?
Payız-qış aylarında günəşdən nə qədər faydalanmaq mümkündür və bunu etmək təhlükəsizdirmi?
Araşdırmanın əsas nəticəsi

Payızın gəlməsi avtomatik olaraq D vitamini çatışmazlığı demək deyil. Lakin günəş işığının və açıq havada keçirilən vaxtın azalması D vitamini səviyyəsinin aşağı düşməsi üçün şərait yarada bilər. Böyük tədqiqatlar D vitamini səviyyəsinin mövsümi dəyişdiyini və çatışmazlığın qış-yaz dövründə daha çox görüldüyünü göstərir.

Ona görə payız aylarında davamlı halsızlıq, əzələ zəifliyi və sümük ağrıları kimi şikayətləri “mövsüm dəyişdi, normaldır” deyib keçmək də, bütün problemləri D vitamini ilə əlaqələndirmək də doğru yanaşma deyil. Əsas məsələ səbəbi müəyyənləşdirmək və ehtiyac olduqda laborator müayinə əsasında müalicə aparmaqdır.