Başqalarının həyatı bizi niyə narahat edir? – Instagram müqayisəsinin görünməyən tərəfi

Müasir insanın gündəlik emosional vəziyyəti artıq cibində gəzdirdiyi kiçik ekranlardan asılıdır. Ekranı hər dəfə işıqlandıranda qarşımıza çıxan ideal kadrlar — dəbdəbəli gəzintilər, mükəmməl bədən quruluşu və sürətli karyera addımları daxilimizdə səbəbsiz bir narahatlıq yaradır. Bəs insan beyni başqalarının həyatına niyə bu qədər həssasdır və Instagram bu həssaslığı necə istismar edir?

İnsanın özünü başqaları ilə müqayisə etməsi rəqəmsal dövrün deyil, təkamül prosesinin nəticəsidir. Sosil psixologiyanın banilərindən olan Leon Festinger hələ 1954-cü ildə irəli sürdüyü “Sosial Müqayisə Nəzəriyyəsi”ndə (Social Comparison Theory) göstərirdi ki, insan öz sosial dəyərini və qabiliyyətlərini yalnız başqaları ilə müqayisə edərək qiymətləndirə bilir.

İbtidai cəmiyyətdə qrupdan geri qalmamaq və başqalarının statusunu izləmək doğrudan da həyatda qalmaq üçün hayati əhəmiyyət kəsb edirdi. Lakin təkamülümüz minlərlə insanın ideal kadrlarının eyni anda təqdim olunduğu alqoritmlərə hazır deyildi. Bu gün beyin ekranda gördüyü illüziya ilə real həyat arasındakı fərqi seçməkdə çətinlik çəkir.

Instagram kimi platformaların yaratdığı əsas emosional təzyiq "seçilmiş reallıq" konsepsiyasından qaynaqlanır. İstifadəçilər öz uğursuzluqlarını, maliyyə çətinliklərini və ya emosional enişlərin paylanmasını məqsədəuyğun hesab etmirlər.

Nəticədə biz başqalarının həyatının yalnız “ən parlaq 1%-i”ni görürük. Lakin öz həyatımızın 100%-ni — bütün çatışmazlıqları, yorğunluqları və qüsurları ilə birgə yaşayırıq. İnsan şüuru fərqində olmadan başqasının ən yaxşı anı ilə özünün ən zəif anını tərəziyə qoyur və ədalətsiz bir məğlubiyyət hiss edir.

Rəqəmsal psixologiya və neyrobiologiya sahəsində çalışan mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu müqayisə sadəcə müvəqqəti əhval pozuntusu deyil, beyin kimyasına təsir edən ciddi bir prosesdir.

“Instagram-da aparılan xroniki müqayisə insanda ‘FOMO’ (Fear of Missing Out — Fırsəti qaçırmaq qorxusu) şüurunu gücləndirir. Neyro-vizual araşdırmalar göstərir ki, özümüzdən daha üstün gördüyümüz şəxslərin kadrlarına baxarkən beynin emosional ağrı və təhlükə siqnalı verən zonaları (anterior cingulate cortex) aktivləşir. Biz başqasının parlaq vitrinini izləyərkən prefrontal qabığımızın idarəetməsi zəifləyir. Bu durum zamanla özünəinamın sıfırlanmasına, xroniki təşvişə və rəqəmsal tükanmaya (burnout) gətirib çıxarır.”