Like gəlməyəndə niyə əhvalımız dəyişir?

Səhər oyanan kimi və ya sosial şəbəkədə yeni bir paylaşımdan bir neçə dəqiqə sonra ekranı dəfələrlə yeniləmək (refresh) modern insanın adətinə çevrilib. Bir neçə minik qırmızı ürək və ya "like" şüurumuzda sürətli bir məmnunluq hissi yaratsa da, gözlənilən reaksiyanın gəlməməsi ani məyusluq, narahatlıq və özünəinamın sarsılması ilə nəticələnir. Bəs nə üçün ekrandakı kiçik bir rəqəm emosional vəziyyətimizi idarə edə baxacaq qədər güclənib?

Beynin biokimyası: Dopamin və rəqəmsal təsdiq
Sosial şəbəkələrin təsiri sadəcə psixoloji deyil, həm də birbaşa neyrobioloji prosesdir. Harvard Universitetinin Tibb Məktəbinin (Harvard Medical School) araşdırmalarına görə, sosial mediyada bəyənmə və bildiriş almaq beynin mükafat mərkəzində dopamin neyromediatorunun sürətlə ifraz olunmasına səbəb olur.

Bu mexanizm qumar oyunlarındakı "dəyişkən mükafat" (variable reward) prinsipi ilə tamamilə eynidir: istifadəçi növbəti dəfə neçə "like" alacağını bilmir. Məhz bu qeyri-müəyyənlik beynimizi ekrana bağlayır. Gözlənilən "mükafat" gəlmədikdə isə dopamin səviyyəsi kəskin düşür və bu, insan orqanizmində biokimyəvi səviyyədə məyusluq və təşviş yaradır.

Təkamül instinkti: Qrupdan kənarlaşmaq qorxusu
Bəyənilmək ehtiyacı insan təbiətinə yad deyil. Təkamül psixologiyası göstərir ki, ibtidai dövrlərdə insanın qrup tərəfindən qəbul olunması və sosial təsdiq alması həyatda qalmağın əsas şərti idi. Qrupdan təcrid olunmaq faktiki olaraq ölüm demək idi.

Nyu-York Universitetinin (NYU) sosial psixologiya üzrə professoru Cey Van Bavel (Jay Van Bavel) bu fenomeni konsensual təsdiq ehtiyacı ilə izah edir:

“Sosial şəbəkələr insanın əsrlər boyu formalaşmış ‘sosial qəbul olunma’ instinktini rəqəmsal valyutaya çevirib. Beynimiz ‘like’ sayını sadəcə ekrandakı rəqəm kimi deyil, qrupun bizi qəbul etmə dərəcəsi kimi kodlaşdırır. Paylaşımın bəyənilməməsi şüuraltı olaraq ‘qrupdan təcrid olunma’ siqnalı kimi qəbul edilir və bu da daxili narahatlıq tetikləyir.”

Vitrin cəmiyyəti və özünüqiymətləndirmə tələsi
Müasir dünyada "like"lar sadəcə reaksiya deyil, şəxsi dəyərin ölçü vahidinə çevrilib. İstifadəçilər öz uğurlarını, xarici görünüşlərini və hətta emosiyalarını auditoriyanın reaksiyasına əsasən qiymətləndirirlər.

BBC Future tərəfindən rəqəmsal asılılıq və psixoloji sağlamlıq mövzusunda yayımlanan tətbiqi araşdırmada qeyd olunur ki, sosial mediada aşağı reaksiya alan şəxslər bunu öz şəxsiyyətlərinin və ya həyat tərzlərinin yetərsizliyi kimi yozmağa meyllidirlər.

Dünya mediasından sitat (BBC Future):

“Rəqəmsal platformalarda bəyənmə sayı adətən ‘sosial valyuta’ rolu oynayır. Gözləntinin qarşılanmaması xüsusilə gənclərdə özünəinamın sıfırlanmasına və xroniki yetərsizlik hissəsinə gətirib çıxarır. Biz öz emosional sabitliyimizi tamamilə tanımadığımız insanların bir toxunuşundan asılı vəziyyətə salırıq.”

Bəyənmə sayının gizlədilməsi təcrübəsi: Platformalar nəyinsə fərqindədir?
Bəyənmə mexanizminin insan psixologiyasına vurduğu zərərlər beynəlxalq səviyyədə müzakirə olunduqca, Instagram və Facebook kimi nəhəng platformalar bəzi regionlarda "like" saylarını gizlətmək funksiyasını sınaqdan keçirməyə başladılar. Bu addım platformaların istifadəçilər üzərindəki rəqabət və təşviş təzyiqini azaltmaq məqsədi daşıyırdı.

Lakin alqoritmlərin təməl prinsipi dəyişmədiyi üçün istifadəçilər hələ də analitik göstəriciləri (view, reach, engagement) izləməkdən tam imtina edə bilmirlər.

MƏKTƏBLİ ÖVLADI OLAN VALİDEYNLƏRİN NƏZƏRİNƏ!

SUALCAVAB platformasında ŞAGİRDİN BİLİYİNİ ÖYRƏN, TƏHLİL ET VƏ NƏTİCƏ ÇIXAR!

Platformada qeydiyyatdan keçərək "ELM" promokodundan istifadə etməklə hazırkı kampaniyadan faydalana bilərsiniz. Promokodu ödənişdən əvvəl daxil etdikdə istənilən paket 20% endirim ilə təqdim olunur. Promokod: ELM

Ətraflı məlumat və istifadə qaydası ilə bağlı SUALCAVAB komandası WhatsApp vasitəsilə sizə dəstək göstərəcək.
www.sualcavab.com
WhatsApp: +994 10 526 82 79
Instagram: onlayn_sualcavab