TEATR KÖHNƏLİB? Səhnə sənəti müasir insanın marağını itirir, yoxsa özü zamanla ayaqlaşa bilmir?
Teatr əsrlər boyu cəmiyyətin güzgüsü, ictimai düşüncənin formalaşdığı məkan, insanın özünü və ətraf aləmi dərk etdiyi sənət sahəsi olub. Lakin müasir dövrdə bir sual getdikcə daha çox aktuallaşır: rəqəmsal texnologiyaların, sosial şəbəkələrin, kino sənayesinin, serial platformalarının və süni intellektin sürətlə inkişaf etdiyi bir zamanda teatr əvvəlki əhəmiyyətini qoruyub saxlaya bilirmi?
Bu gün insan bir neçə saniyə ərzində dünyanın istənilən nöqtəsində çəkilmiş filmi izləyə, istədiyi tamaşanın video versiyasını tapa, virtual reallıq vasitəsilə fərqli dünyalara daxil ola bilir. Belə bir şəraitdə müəyyən saatda teatra getmək, tamaşanın başlamasını gözləmək və iki-üç saat ərzində səhnədə baş verənləri izləmək əvvəlki qədər cəlbedicidirmi?
Bəlkə də problem teatrın köhnəlməsində deyil, onun dəyişən tamaşaçı ilə münasibətlərini yeniləyə bilməməsindədir.
Mövzunun Azərbaycan üçün aktuallığını göstərən kifayət qədər ciddi statistik göstəricilər var.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2025-ci ildə Azərbaycanda dövlət teatrlarına 412,6 min tamaşaçı gəlib. 2024-cü ildə bu göstərici 419 min, 2023-cü ildə isə 430 min nəfər olub. Beləliklə, cəmi iki il ərzində tamaşaçı sayı təxminən 17,4 min nəfər azalıb.
Daha diqqətçəkən müqayisə isə uzunmüddətli dinamika ilə bağlıdır. 1991-ci ildə Azərbaycanda teatr tamaşalarına 1 milyon 584 min nəfər tamaşaçı gəlib. 2025-ci ildə bu rəqəm 412,6 min nəfər olub. Başqa sözlə, teatr tamaşaçılarının sayı həmin dövrlə müqayisədə təxminən 74 faiz azalıb. Halbuki teatrların sayı 1991-ci ildəki 20-dən 2025-ci ildə 29-a yüksəlib.
Bu rəqəmlər bir məqamı ortaya qoyur: teatrların sayının artması özlüyündə tamaşaçı marağının artması demək deyil.
Digər mühüm göstərici yeni tamaşaların sayıdır. 2024-cü ildə 29 dövlət teatrında 3764 tamaşa nümayiş etdirildiyi halda, 2025-ci ildə bu rəqəm 3518-ə düşüb. Yeni quruluşların sayı isə 50-dən 39-a enib. Yəni, təkcə tamaşaçı sayında deyil, teatrların təqdim etdiyi yeni məhsulun həcmində də azalma müşahidə olunur.
Burada bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır: bu statistika teatr sənətinin bədii keyfiyyətini ölçmür. Lakin tamaşaçı marağı, repertuarın yenilənməsi və nümayişlərin sayı arasındakı əlaqəni müzakirə etmək üçün ciddi əsas yaradır.
Teatrın qarşısındakı əsas rəqib artıq başqa teatr deyil. Bu gün onun rəqibləri Netflix, YouTube, TikTok, sosial şəbəkələr, videooyunlar, konsertlər və insanın diqqətini özünə cəlb edən saysız-hesabsız rəqəmsal platformalardır.
Burada əsas məsələ vaxt uğrunda rəqabətdir. Müasir insanın diqqəti parçalanıb. O, uzun müddət bir məkanda oturaraq hadisələrin inkişafını izləməkdənsə, qısa, dinamik və tez-tez dəyişən məzmuna üstünlük verə bilir.
Əlbəttə, bu, bütün cəmiyyətə aid deyil. Teatr hələ də öz auditoriyasına malikdir. Lakin yeni nəsil tamaşaçının marağını qazanmaq üçün teatrın təqdim etdiyi məzmun, üslub və kommunikasiya üsulları da dəyişməlidir.
Maraqlıdır ki, teatrın rəqəmsallaşması ilə bağlı beynəlxalq araşdırmalar da bu məsələyə fərqli yanaşma təklif edir.
Avstraliyanın Creative Australia qurumunun rəqəmsal teatr auditoriyası ilə bağlı araşdırmasında müəyyən edilib ki, teatr tamaşaçılarının 53 faizi son 12 ay ərzində həm canlı, həm də onlayn tamaşalara baxıb. Rəqəmsal elementlərdən istifadə edən teatr tamaşaçılarının 68 faizi isə belə tamaşalara daha yüksək məbləğ ödəməyə hazır olduğunu bildirib. Bununla yanaşı, respondentlər canlı teatrın yaratdığı emosional və çoxhissli təcrübənin onlayn formatda tam əvəzlənmədiyini vurğulayıblar.
Ənənəvi klassik əsərlərlə yanaşı, aktual sosial problemlər, texnologiya, insan münasibətləri, psixologiya və müasir siyasi-ictimai hadisələr səhnəyə gətirilir.
Canlı tamaşalarla yanaşı, onlayn yayımlar, tamaşaların videoversiyaları, sosial şəbəkələrdə aktyorlarla ünsiyyət və rəqəmsal auditoriya formalaşdırılır.
Böyük Britaniyanın Milli Teatrının 2025-ci ilin dekabrında yayımladığı innovasiya araşdırması da teatrın gələcəyini məhz bu istiqamətlərdə görür. Sənəddə süni intellekt, immersiv texnologiyalar, auditoriya ilə yeni əlaqə formaları, hibrid tamaşalar və yeni biznes modelləri teatr sənayesinin inkişaf istiqamətləri kimi göstərilir.
images.nationaltheatre.org.uk
Başqa sözlə, müasir teatr yalnız səhnədə oynanılan əsər deyil, həm də texnologiya, kommunikasiya və yaradıcı təcrübənin birləşdiyi platformaya çevrilir.
Azərbaycan teatrının vəziyyətini qiymətləndirərkən bir neçə məsələni ayrıca nəzərdən keçirmək lazımdır.
Birincisi, repertuar məsələsi. Klassik əsərlərin səhnələşdirilməsi teatrın ənənələrini qorumaq baxımından vacibdir. Ancaq repertuarın əsasən keçmiş dövrün əsərləri üzərində qurulması müasir tamaşaçının maraqlarını tam əhatə etməyə bilər. Tamaşaçı səhnədə öz dövrünün problemlərini, suallarını, ziddiyyətlərini və həyat tərzini də görmək istəyir.
İkincisi, təqdimat forması. Müasir tamaşaçı yalnız tamaşanın məzmununa deyil, onun vizual təqdimatına, səhnə quruluşuna, aktyor oyununa, səs və işıq effektlərinə də diqqət yetirir. Teatrın texniki və yaradıcı imkanları bu gözləntilərə cavab verməlidir.
Üçüncüsü, auditoriya ilə kommunikasiya. Bir çox insan hansı teatrda hansı tamaşanın nümayiş olunduğunu, onun məzmununu, aktyor heyətini və bilet qiymətlərini vaxtında öyrənə bilmir. Teatrların sosial şəbəkələrdəki fəaliyyəti, reklam strategiyası və tamaşaçı ilə ünsiyyəti də inkişaf etdirilməlidir.
Dördüncüsü, dramaturgiya. Yeni müəlliflərin yetişdirilməsi, müasir mövzuların işlənməsi və yerli dramaturgiyanın inkişafı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Teatr yalnız mövcud əsərləri səhnələşdirməklə kifayətlənməməlidir. O, yeni əsərlərin yaranmasına da təkan verməlidir.
Beşincisi, iqtisadi əlçatanlıq. Bilet qiymətləri, tamaşanın vaxtı, nəqliyyat və ailəvi istirahət imkanları da insanların teatra getmək qərarına təsir göstərir. Teatrın auditoriyası yalnız mədəni maraqla deyil, sosial-iqtisadi şərtlərlə də müəyyən olunur.
Teatrın üstünlüyü onun canlı sənət olmasındadır. Filmə istənilən vaxt baxmaq, videonu dayandırmaq, geri qaytarmaq mümkündür. Ancaq teatrda tamaşaçı ilə aktyor arasında baş verən canlı emosional əlaqəni eyni şəkildə təkrarlamaq mümkün deyil.
Aktyorun həmin anda yaşadığı hiss, tamaşaçının reaksiyası, zalın atmosferi və hər nümayişin özünəməxsusluğu teatrı digər sənət növlərindən fərqləndirir.
Məhz buna görə teatrın gələcəyini onun texnologiya ilə rəqabət aparmasında deyil, özünəməxsus üstünlüklərini qoruyaraq yenilənməsində axtarmaq lazımdır.
Bunun üçün teatrlar gənc dramaturqlarla işləməli, müasir əsərlərə yer verməli, eksperimental tamaşalardan çəkinməməli, rəqəmsal texnologiyalardan yararlanmalı və tamaşaçı ilə münasibətlərini yenidən qurmalıdırlar.
Dövlət dəstəyi ilə yanaşı, özəl sektorun, sponsorların və yaradıcı sənaye nümayəndələrinin teatra cəlb edilməsi yeni maliyyələşmə və inkişaf imkanları yarada bilər.
Teatrın köhnəldiyini iddia etmək doğru olmazdı. Çünki minilliklər ərzində müxtəlif ictimai, texnoloji və mədəni dəyişikliklərə baxmayaraq, teatr yaşamağa davam edib. Lakin bu, onun həmişə əvvəlki formada qala biləcəyi anlamına gəlmir.
Azərbaycanda tamaşaçı sayının uzunmüddətli azalması, yeni tamaşaların sayındakı geriləmə və repertuarın yenilənməsi ilə bağlı müzakirələr ciddi düşünməyə əsas verir. Bu vəziyyəti yalnız insanların teatra marağının azalması ilə izah etmək də düzgün deyil. Teatrın özünün tamaşaçıya nə təklif etdiyi, onun dəyişən zövq və gözləntilərinə nə dərəcədə cavab verdiyi də sorğulanmalıdır.
Əgər teatr müasir insanın həyatından, problemlərindən, düşüncələrindən və maraqlarından uzaqlaşırsa, tamaşaçının da ondan uzaqlaşması təəccüblü deyil.
