Dünya fəlakət senarisinə doğru irəliləyir
İki yeni hesabat göstərir ki, qlobal temperatur artımını məhdudlaşdırmaq üçün verilən öhdəliklər kifayət etmir və fosil yanacaqlardan qaynaqlanan emissiyalar rekord səviyyəyə çatıb. Mütəxəssislər bildirirlər ki, mövcud vəziyyətlə dünyanın əsrin sonunda 2,6 dərəcə isinməsi proqnozlaşdırılır.
İqlim Fəaliyyəti İzləyicisinin (Climate Action Tracker) yenilənmiş təhlilinə görə, Cop30 sammiti öncəsi ölkələrin təqdim etdiyi yeni milli töhfə bəyannamələri ardıcıl dördüncü ildə də təhlükəli istiləşmənin qarşısını almaq üçün kifayət qədər irəliləyiş təmin etməyib. Bu hesablamalara əsasən, dünya sənaye öncəsi dövrlə müqayisədə 2,6 dərəcəlik istiləşmə gözləntisi ilə ötən ilki səviyyədə qalıb. Bu proqnoz bütün ölkələrin üzərində razılığa gəldiyi Paris İqlim Anlaşmasında müəyyən edilən hədlərin açıq şəkildə pozulması deməkdir. Alimlərə görə, bu səviyyədə istiləşmə ekstremal hava hadisələrinin, quraqlıqların və kənd təsərrüfatında böyük itkilərin olduğu “fəlakət dövrü”nə yol aça bilər.
Ayrı bir araşdırma isə bildirir ki, fosil yanacaq emissiyalarının bu il təxminən 1 faiz artaraq tarixdə ən yüksək səviyyəyə çatması gözlənilir. Son on ildə emissiyalar ildə orta hesabla 0,8 faiz artıb, ondan əvvəlki on ildə isə bu rəqəm 2 faiz idi. Bərpa olunan enerjinin sürətlə yayılması enerji tələbatındakı artımı qarşılamağa yaxınlaşsa da, hələ tam şəkildə ötməyə müvəffəq olmayıb.
Climate Analyticsin baş direktoru Bill Hare, 2,6 dərəcəlik istiləşmənin Sakit Okean axınlarının çökməsi, mərcan qayalıqlarının məhvi, buz təbəqələrinin geri dönüşü olmayan şəkildə əriməsi və Amazon meşələrinin savannaya çevrilməsi kimi kritik hədləri tetikleyə biləcəyini deyib. Onun sözlərinə görə, bu ssenari Avropa və Asiyada kənd təsərrüfatının sona çatmasına, qitələrdə ölümcül istilik və rütubət artışına yol aça bilər.
Dünya sənaye inqilabından bəri təxminən 1,3 dərəcə isinib. Bu artım belə artıq fırtına, sel, yanğın və quraqlıq kimi fəlakətlərin nəzərəçarpacaq dərəcədə çoxalmasına səbəb olub.
Paris Anlaşmasına əsasən ölkələr emissiya azaltma məqsədlərini mütəmadi şəkildə yeniləməlidir. Lakin Belém-də keçiriləcək Cop30 görüşləri öncəsi yalnız təxminən 100 ölkə yeni bəyannamələrini təqdim edib. Açıqlanan hədəflər isə qlobal istiləşməni cilovlamaq üçün lazım olan azalmanı təmin etmir.
Ölkələrin həm net sıfır öhdəlikləri, həm də milli töhfə planları nəzərə alınanda belə mənzərə pisləşib. Climate Action Tracker, ABŞ-ın Paris Anlaşmasından çıxmasının da təsiri ilə qlobal istiləşmə gözləntisini 2,1 dərəcədən 2,2 dərəcəyə yüksəldib.
ABŞ Prezidenti Donald Trump iqlim böhranını “uydurma” adlandırır və ölkəsində iqlim siyasətlərini geri çəkərkən neft və qaz istehsalının genişləndirilməsi üçün çağırış edir. Bu il ABŞ, Cop sammitinə ilk dəfə rəsmi heyət göndərməyib.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, Paris Anlaşması öncəsi 2100-cü il üçün proqnozlaşdırılan 3,6 dərəcəlik istiləşmənin bu gün 2,6 dərəcəyə düşməsi bərpa olunan enerji investisiyalarındakı kəskin artış və kömür istifadəsindəki azalma hesabınadır. Lakin qlobal karbon büdcəsini qorumaq üçün emissiyaların sürətlə azalması lazımdır.
Qlobal Karbon Layihəsinin (GCP) qiymətləndirməsi emissiyaların 2025-ci ildə də təxminən 1 faiz artacağını göstərir. Hesabat tropik meşələrin bəzi bölgələrdə artıq karbon udan deyil, karbon buraxan əraziyə çevrildiyini ortaya qoyur.
G77 ölkələri və Çin, Cop30-da fosil yanacaqlardan “ədalətli keçid” prosesini dəstəkləyən bir mexanizmin yaradılmasını tələb edir. Lakin bəzi inkişaf etmiş ölkələr bu prosesi dəstəkləmir. Braziliyanın meşəsizləşməyə qarşı yaratdığı fona isə bir çox ölkə hələ də töhfə verməyib.
ABŞ-ın keçmiş vitse-prezidenti Al Gore, toplantıda çıxışı zamanı iqlim böhranının gəlib çatdığı nöqtəni “məntiqsiz” kimi xarakterizə edib. Gore deyib: “Göy üzünü açıq kanalizasiya kimi istifadə etməyə davam etsək, bəzi təsirləri uyğunlaşma ilə belə idarə edə bilməyəcəyik.”
Şərqi Angliya Universitetindən Prof. Corinne Le Quéré, bərpa olunan enerji investisiyalarının emissiyalardakı artımı nəzərəçarpacaq dərəcədə yavaşlatdığını bildirərək, “İqlim siyasətlərinin işlədiyini görürük. Bu əyrilər qlobal miqyasda dəyişdirilə bilər.” deyib. O, iqtisadiyyatı böyüyərkən emissiyaları azalan ölkələrin sayının artdığını, Avstraliya, İordaniya və Cənubi Koreyanın da bu qrupa qoşulduğunu qeyd edib.
Hesabat atmosferdəki CO₂ səviyyəsinin 2025-ci ildə 425 ppm-ə çatacağını proqnozlaşdırır. Bu göstərici sənaye öncəsi dövrün 280 ppm səviyyəsinin çox üstündədir. Alimlər deyirlər ki, təbii karbon udma qabiliyyəti azalmasaydı, bu səviyyə 8 ppm daha aşağı ola bilərdi.
Mütəxəssislər Cop30-da ölkələrin bərpa olunan enerji yatırımlarını sürətləndirməsi və fosil yanacaq hasilatının mərhələli şəkildə dayandırılması üçün bir yol xəritəsi hazırlanmasının vacib olduğunu vurğulayırlar.
