Yeraltı suların tükənməsi planeti necə dəyişir?
Müasir elmi tədqiqatlar göstərir ki, insan fəaliyyəti əsrlər boyu dəyişməz hesab edilən planetar proseslərə təsir edərək Yerin fırlanma oxunu və digər fundamental xüsusiyyətlərini dəyişdirir. Son iqlim və geofiziki araşdırmalar, xüsusilə yeraltı suların kütləvi istismarı ilə Yerin kosmosdakı mövqeyi arasında narahatedici əlaqəni ortaya qoyur. Yeraltı suların çıxarılması və buzlaqların əriməsi təkcə ekosistemləri təhdid etmir, həm də planetin fırlanma oxunu fiziki olaraq dəyişdirir.
Yerin fırlanma oxu sürüşür
Geophysical Research Letters jurnalında dərc edilmiş məlumatlara görə, 1993-2010-cu illər arasında Yerin fırlanma oxu təxminən 78,5 santimetr dəyişib. Tədqiqatçılar bu sürüşməni birbaşa insan fəaliyyəti ilə, xüsusən kənd təsərrüfatı və içməli su üçün yeraltı suların çıxarılması ilə əlaqələndirirlər.
Bu dövrdə yeraltı suların həcmi təxminən 2.150 gigaton azalıb. Bu kütləvi su ötürülməsi qlobal dəniz səviyyəsinin 6,24 millimetr yüksəlməsinə uyğun gəlir. Bu nəticələr göstərir ki, insan fəaliyyəti planetin müxtəlif yerlərində Yerin fundamental xüsusiyyətlərinə ciddi təsir edir.
Qlobal su çatışmazlığı böhrana çevrilir
Yeni peyk məlumatları 2002-ci ildən bəri Yer qitələrinin sürətlə quruduğunu göstərir. Arizona Dövlət Universitetinin araşdırmasına görə, Şimal yarımkürədə dörd irimiqyaslı “meqa qurutma” bölgəsi müəyyən edilib. GRACE və GRACE-FO peyklərindən əldə edilən 22 illik məlumatlara əsasən, bu quraq ərazilər ildə 831.000 kvadrat kilometr sürətlə genişlənir – Kaliforniyanın təxminən iki dəfə ölçüsü qədər.
Dünya əhalisinin 75%-dən çoxu, yəni 6 milyarddan çox insan 2002-ci ildən bəri şirin su ehtiyatlarının azaldığı 101 ölkədə yaşayır. Əhalinin artımı ilə su ehtiyatlarının azalması birləşərək qlobal sabitliyə ciddi təhlükə yaradır.
Yeraltı sular kritik resursdur
Tədqiqatlar göstərir ki, quruda ümumi su itkisinə yeraltı suların payı 68%-dir. Bu resurslar hazırda dəniz səviyyəsinin qalxmasına Qrenlandiya buzlaqlarından daha çox təsir göstərir. Digər mənbələrdən isə yerüstü sular (18%), torpağın nəmliyi (9%) və qar örtüyü (5%) gəlir.
Alimlər qrunt sularını "qədim etibar fondları" ilə müqayisə edirlər – bir dəfə tükəndikdən sonra insan həyatı boyu bərpa olunmayan resurslardır. Hind çayı hövzəsi, Çinin Şimal düzənliyi və Kaliforniyanın Mərkəzi Vadisi kimi bölgələrdə su ehtiyatları sürətlə azalır və bərpa olunması illərlə davam edə bilər.
Su böhranı və qlobal təhlükə
BMT-nin məlumatına görə, dünya əhalisinin yarısı artıq ilin ən azı bir hissəsində ciddi su çatışmazlığı ilə üzləşir. Qlobal şirin suya tələbat hər il təxminən 1% artır və kənd təsərrüfatı bu tələbatın 70%-ni təşkil edir.
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, əgər mövcud tendensiyalar davam edərsə, su ehtiyatlarının azalması geri dönməz nəticələrə səbəb olacaq, milyardlarla insanın qida və su təhlükəsizliyi ciddi risk altında qalacaq.
