Kainatı silkələyən mübahisə: Eynşteyn və Borun intellekt dueli
“Tanrı zər atmaz!” və “Tanrıya nə etməli olduğunu deməyin!” — Eynşteyn və Borun kainatı silkələyən ən böyük elmi dueli...
XX əsrdə elmin ən böyük hadisələrindən biri atom bombasının hazırlanması, digəri insanın kosmosa göndərilməsi idisə, üçüncüsü şübhəsiz ki, iki dahi fizik – Albert Eynşteyn və Nils Bor arasında baş vermiş məşhur “fikir savaşı” idi. Bu, sadəcə bir akademik mübahisə deyildi. Bu qarşıdurma kainatın necə işlədiyini müəyyənləşdirən, fizikanın taleyini dəyişdirən intellekt duelinə çevrilmişdi.
Mübahisənin başlanğıcı: Kvant nəzəriyyəsinin doğuluşu
1900–1920-ci illərdə işığın və materiyanın davranışını izah etməyə çalışan fiziklər bir-birindən qəribə nəticələrlə üzləşməyə başladılar:
İşıq həm dalğa, həm də hissəcik kimi davranır.
Elektron atom nüvəsinin ətrafında “təsadüfi” orbitlərdə hərəkət edir.
Bir hissəcik eyni anda birdən çox vəziyyətdə ola bilir.
Bu paradokslar klassik fizika qanunları ilə izah olunmurdu. Yeni nəsil fiziklər – Max Plank, Verner Heyzenberq, Ervin Şrödinger, Paul Dirak və digərləri – tamamilə yeni bir nəzəriyyə qurmağa başladılar: kvant mexanikası.
Bu nəzəriyyənin ən böyük müdafiəçisi Nils Bor, ən məşhur skeptiki isə – paradoksal şəkildə – Albert Eynşteyn idi.
Eynşteynin mövqeyi: “Kainatda təsadüf ola bilməz”
1926-cı ildə Eynşteyn dostu Max Borna göndərdiyi məktubda kvant mexanikasının ehtimallar üzərində qurulan məntiqini qəbul etmədiyini açıq şəkildə ifadə edərək məşhur sözlərini yazdı:
“Tanrı zər atmaz!”
Bu cümlə onun dünyagörüşünü mükəmməl əks etdirirdi:
Təbiətdə fundamental təsadüf yoxdur. Kainat dəqiq və nizamlı qanunlarla idarə olunur; sadəcə biz həmin qanunları tam anlamamışıq.
Lakin Borun kvant aləmi tam əksini deyirdi: atom dünyasında təsadüf fundamental prinsiplərdən biridir.
Bor Eynşteynə cavab olaraq 1927-ci ildə Solvay konfransında məşhur ifadəsini səsləndirdi:
“Eynşteyn, Tanrıya nə etməli olduğunu deməyin!”
Bu cümlə ilə Bor demək istəyirdi ki, kainat bizim klassik fizika gözləntilərimizə tabe olmağa borclu deyil.
Solvay konfransları: Elmin ən intellektual “şahmat oyunu”
1927 və 1930-cu illərdə keçirilən Solvay konfransları bu mübahisənin zirvəsi oldu. Bir zalda Eynşteyn, Bor, Heyzenberq, Şrödinger, Dirak, Pauli, Born və De Broyl kimi dövrün bütün dahisi bir araya gəlmişdi.
Eynşteyn hər dəfə kvant mexanikasını təkzib edən misal gətirirdi, Bor isə hər dəfə həmin misalı izah edərək Eynşteynin arqumentini çürüdürdü:
a) İki yarıq təcrübəsi
Eynşteyn göstərirdi ki, elektronun hansı yarıqdan keçdiyini ölçdükdə dalğa xassəsi yox olur.
Bor cavab verirdi: ölçmə prosesi sistemə müdaxilə edir — bu, kvant mexanikasının əsas qanunudur.
b) Enerji-momentum paradoksu
Eynşteyn iddia edirdi ki, kvant mexanikası enerjinin qorunması qanunu ilə ziddiyyət yaradır.
Bor isə hər nümunəni detallı analiz edərək göstərirdi ki, heç bir qanun pozulmur.
EPR paradoksu – Eynşteynin “son həmləsi” (1935)
1935-ci ildə Eynşteyn, Podolski və Rosen birlikdə məşhur EPR paradoksunu irəli sürdülər. Məqalədə deyilirdi ki:
Kvant nəzəriyyəsi düzgündürsə, iki hissəcik bir-birinə işıqdan sürətli təsir göstərirmiş kimi görünür. Bu isə mümkün ola bilməz.
Deməli, kvant mexanikası natamamdır.
Eynşteyn buna “uzaq məsafədən mərəkili təsir” adını vermişdi.
Bor isə yenə də cavab verdi: problem kvant aləmini klassik məntiqə uyğunlaşdırmağa çalışmaqdan irəli gəlir.
Sonda kim haqlı oldu? – Eksperimentlərin hökmü
1960–1980-ci illərdə aparılan Bell teoremi və Aspect təcrübələri göstərdi ki:
Kvant dolaşıqlığı realdır.
Kainat Borun təsvir etdiyi kimi ehtimalla işləyir.
Beləliklə, təcrübələr göstərdi ki, Bor nəzəri baxımdan haqlı idi.
Bu gün kvant kompüterləri, kvant kriptoqrafiya, lazer texnologiyaları, mikroelektronika — hamısı Borun müdafiə etdiyi prinsiplərə əsaslanır.
Amma bu, Eynşteynin yanıldığı anlamına gəlmir.
Əksinə, o kvant mexanikasının fəlsəfi boşluqlarını ilk göstərən alim oldu.
EPR paradoksu ilə kvant informasiya nəzəriyyəsinin təməlini qoydu.
Kvant kompüterlərinə aparan sualları ilk dəfə o formalaşdırdı.
Yəni Eynşteyn sual verməkdə, Bor isə cavablandırmaqda haqlı idi.
Bor Eynşteynin ölümündən sonra yazmışdı:
“Biz Eynşteynin suallarına cavab tapmamışıq. Sadəcə həmin sualların nə qədər dərin olduğunu anlamışıq.”
Elmin inkişafına ən gözəl nümunə
Eynşteyn və Borun mübahisəsi təkcə iki dahinin qarşıdurması deyildi.
Bu mübahisə kainatla insan ağlı arasında baş vermiş ən böyük dialoqlardan biridir.
Onlar:
bir-birinə rəqib idilər, amma düşmən deyildilər;
razılaşmırdılar, amma bir-birlərini tamamlayırdılar;
bir-birini təkzib edirdilər, amma birlikdə elmi yüksəldirdilər.
Eynşteyn kainata soruşdu: “Niyə təsadüf olsun?”
Bor isə cavab verdi: “Çünki bəzən kainat belə işləyir.”
Bu mübahisə olmasaydı, biz bu gün atomun strukturunu, kvant dolaşıqlığını və kvant texnologiyalarını anlamazdıq. Lazer texnologiyası və mikroelektronika bu qədər sürətlə inkişaf etməzdi.
Fizika tarixinin ən dərin cavabları bəlkə də iki qısa cümlədə gizlidir:
“Tanrı zər atmaz!”
və
“Tanrıya nə etməli olduğunu deməyin!”
Bu iki fikir arasında gedən intellektual mübarizə təkcə kvant mexanikasını deyil, kainatı anlama tərzimizi dəyişdi.
Və biz hələ də həmin dialoqun izində irəliləyirik — çünki kainat, görünür, hələ də cavabı tam açılmamış bir kitabdır.
Yunis Xəlilov
Hüquqşünas
