İran müharibəsi və daralan səma: Azərbaycan hava geopolitikasının mərkəzində
İran ətrafında baş verən hərbi qarşıdurma yalnız regionun siyasi xəritəsini deyil, qlobal logistika və nəqliyyat sistemini də dəyişməkdədir. ABŞ-ın nüfuzlu nəşri “The New York Times” (NYT) yazır ki, Yaxın Şərqdə hava məkanlarının bağlanması nəticəsində Avropa ilə Asiya arasında uçuş marşrutları kəskin şəkildə daralıb və alternativ yollar faktiki olaraq məhdud sayda təhlükəsiz dəhlizlərlə əvəzlənib.
Bu dəhlizlərdən ən mühümü isə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən keçən xətdir.
NYT-nin vurğuladığı kimi, İran, İraq və ətraf regionlarda artan risklər səbəbindən aviaşirkətlər bu ərazilərdən uzaq durmağa çalışır. Nəticədə qlobal hava nəqliyyatı xəritəsində yeni reallıq yaranıb. Avropa ilə Asiya arasında əlaqə artıq geniş və çoxşaxəli marşrutlar üzərindən deyil, dar və məhdud koridorlar vasitəsilə təmin olunur.
Bu proses təsadüfi deyil. Müasir müharibələr yalnız cəbhə xəttində getmir. Onlar ticarət yollarını, enerji xətlərini və nəqliyyat sistemlərini də hədəfə alır.
Digər beynəlxalq mənbələr də eyni mənzərəni təsdiqləyir. “Business Insider” qeyd edir ki, aviaşirkətlər bağlanan hava məkanlarından yan keçmək üçün Cənubi Qafqaz üzərindən keçən dar marşruta yönəlir. “The Financial Times” isə Azərbaycanın hava məkanının hazırda qlobal tranzit sistemində kritik rol oynadığını vurğulayır.
Beləliklə, Azərbaycan yalnız coğrafi mövqe deyil, funksional əhəmiyyət qazanır.
Bu vəziyyət Azərbaycanın geopolitik rolunu yeni səviyyəyə qaldırır. Əgər əvvəllər ölkə enerji dəhlizləri və quru nəqliyyat marşrutları ilə ön plana çıxırdısa, indi hava məkanı da strateji resursa çevrilir. Bu isə Azərbaycanın qlobal sistemdə rolunu daha da genişləndirir.
Eyni zamanda bu, riskləri də artırır. Daralan hava dəhlizləri təkcə iqtisadi imkan deyil, həm də təhlükəsizlik yükü deməkdir. Bir marşrutun üzərinə həddindən artıq yük düşməsi həmin xətti həm texniki, həm də hərbi baxımdan həssas nöqtəyə çevirir.
Bu kontekstdə Azərbaycan artıq sadəcə tranzit ölkə deyil. O, qlobal əlaqələrin davamlılığını təmin edən əsas düyün nöqtələrindən birinə çevrilir.
İran müharibəsi bir daha göstərdi ki, XXI əsrdə coğrafiya dəyişmir, amma onun mənası dəyişir. Dünən periferiyada görünən məkanlar bu gün qlobal sistemin mərkəzinə çevrilə bilər.
Azərbaycan da məhz belə bir mərhələdədir. Sual isə bundan sonrakı mərhələyə aiddir. Bu yeni status Azərbaycanın strateji gücünü artıracaq, yoxsa onu daha böyük geosiyasi risklərin mərkəzinə çəkəcək? Hər halda optimist olmaq üçün kifayət qədər əsas var…
