Tarixi-mədəni irsin unikal nümunəsi:

“Qədim diyar” beynəlxalq elmi jurnalın xüsusi buraxılışı işıq üzü görüb. Jurnalda “Yanardağ” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət qoruğunun elmi işçisi İradə Mehdiyevanın “Lahıc tarixi - mədəni irsin unikal nümunəsi” adlı məqaləsi dərc olunub. Xpress.az məqaləni təqdim edir:

Lahıc, Azərbaycanın İsmayıllı rayonunda yerləşən qədim və tarixi qəsəbədir. Qəsəbə daş döşəməli küçələri və unikal memarlıq nümunələri ilə tanınır. Lahıc misgərlik sənəti ilə məşhurdur və bu sənət UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir.

Qəsəbədə zəngin folklor nümunələri mövcuddur: nağıllar, əfsanələr, bayatılar, atalar sözləri və mahnılar Tat dilində yazılmış və günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Lahıc folkloru əsasən yerli qəhrəmanlar, dağlar və təbiətlə bağlı mifoloji motivlərdən ibarətdir.

Burada yaşayan əhali qədim adət-ənənələrini, dil xüsusiyyətlərini və sənətkarlıq ənənələrini qoruyub saxlamışdır. Lahıc həm yerli, həm də xarici turistlərin maraqla ziyarət etdiyi bir məkandır. Qəsəbə Azərbaycan mədəniyyətinin və tarixinin canlı nümunəsi hesab olunur və ənənəvi sənətkarlıq, folklor və dil irsinin qorunması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Səssiz dağ yolları sizi Lahıc qəsəbəsinə aparır. Hər daş və hər küçə sanki bir tarix danışır.

İsmayıllı rayonu, Böyük Qafqaz dağlarının cənubunda və Alazan-Həftəran vadisində yerləşir və hündürlüyü 2000–3600 m arasında dəyişir. Lahıcın tarixi təxminən XV əsrə gedib çıxır. Sasanilər dövründən etibarən bu bölgə sənətkarlıq və ticarət mərkəzi kimi tanınmışdır. Bu gün Lahıc həm tarixi, həm də mədəni irsi ilə yerli və xarici turistlərin diqqətini cəlb edir.

Lahıcın etnoqrafiyasının əsas sahələrindən biri sənətkarlıqdır. Tarixən kənd həm yerli, həm də qonşu bölgələr üçün sənətkarlıq mərkəzi olmuşdur. Misgərlik burada ən geniş yayılmış sənət sahəsidir. Mis qablar, bəzək əşyaları, güldanlar və digər əl işləri yalnız praktik əşyalar deyil, həm də ustaların yaradıcılıq ruhunu əks etdirən sənət nümunələridir.

Açıq emalatxanalarda işləyən sənətkarlar nəsildən-nəslə ötürülmüş üsullarla misə həyat verir, əsərlərinə tarixi toxunuş qatırlar. Mis qabların səthindəki naxışlar isə hər biri bir hekayə danışır. Bu davamlı ənənə sayəsində Lahıc “açıq səma altında muzeyi”ni xatırladır.

Qəsəbə qədim şəhər tipli memarlığı ilə də diqqət çəkir. Daş döşəməli dar küçələr, qədim üslubda tikilmiş evlər, taxta eyvanlar, bəzəkli qapılar və dar keçidlər kəndə qədim şəhər görünüşü verir. Evlərin damları düzdür və yağış sularının axıdılması üçün xüsusi kanallar çəkilmişdir. Hər evin həyətində bostan, təndir, saxsı küplər və ev heyvanları üçün tövlə mövcuddur.

Lahıcın yeraltı kanalizasiya sistemi 1000 ildən çox tarixə malikdir və bu günə qədər işlək vəziyyətdədir. Bu unikal sistem orta əsrlərdə texniki imkanlar məhdud olduğu dövrdə necə inşa edildiyi baxımından mühüm tədqiqat mövzusudur.

2015-ci ildə Lahıc UNESCO-nun Yaradıcı Şəhərlər Şəbəkəsinə daxil edilmişdir. Bu status kəndin sənətkarlıq irsinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını təmin edir. UNESCO tərəfindən qeydə alınan əsas elementlərdən biri misgərlik sənəti və onun sosial-mədəni funksiyasıdır. UNESCO statusu həm turizm potensialını artırır, həm də yerli əhalinin rifahına müsbət təsir göstərir.

Lahıcda əsrlər boyu davam edən ağız ədəbiyyatı, xalq inancları, əl işləri və ustad–şagird ənənəsi qeyri-maddi mədəni irs kimi qorunur. UNESCO-nun statusu misgərlik sənətinin qorunmasına, sənətkarların fəaliyyətinin davamına və yeni nəsil sənətkarların yetişməsinə stimul verir.

Lahıcın yerləşdiyi İsmayıllı rayonu tarixən müxtəlif etnik qrupların və fərqli dil daşıyıcılarının məskunlaşdığı ərazi olub. Lahıcın əhalisi əsasən tatlar və Azərbaycan türklərindən ibarətdir. 2016-cı ildə Prezidentin təşəbbüsü ilə rayonda multikulturalizm mərkəzi açılmış və bir sıra tədbirlər keçirilmişdir. Lahıcda multikulturalizm yalnız müxtəlif xalqların birgə yaşaması deyil, həm də birgə həyat tərzi, qarşılıqlı hörmət və mədəni sintezlər deməkdir.

Tat dili İran dilləri ailəsinə daxildir və Lahıcda bu dilin arxaik formaları qorunub saxlanılır. Kəndin zəngin folkloru - nağıllar, əfsanələr, bayatılar, atalar sözləri və mahnılar - Tat dilində yazılmış və günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Lahıc folklorunda atalar sözləri və məsəllər xalqın etnoqrafik xüsusiyyətlərini, gündəlik həyatını və sosial münasibətlərini əks etdirir.

Lahıc sakinlərinin geyim mədəniyyəti dağlıq şəraitə uyğun formalaşıb. Kişilər çuxa, şalvar, papaq və dəridən hazırlanmış ayaqqabılar geyinirdilər. Qadınlar uzun paltar, çitdən tikilmiş köynək, örpək və zərli kəmərlərlə bəzənirdilər. Geyimlər yerli materiallardan hazırlanır və əl işi naxışlarla tamamlanır.

Lahıc mətbəxi dağ kəndlərinə xas olaraq ət, süd məhsulları, dənli bitkilər və yerli tərəvəzlərə əsaslanır. Ənənəvi yeməklər arasında bozartma, əriştə, sacda kabab, düşbərə və qatıq aşı geniş yayılıb. Əriştə ev şəraitində hazırlanır və qışa tədarük olunur. Qovurma, konservləşdirilmiş meyvələr və təndir çörəyi də ənənəvi mətbəxin tərkibinə daxildir.

Aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, Lahıc Azərbaycanın etno-mədəni xəritəsində özünəməxsus yer tutan, zəngin tarixi-mədəni irsə malik unikal yaşayış məntəqəsidir. Onun əhalisinin etnik tərkibi, məişət xüsusiyyətləri, ənənəvi təsərrüfat formaları və sosial-mədəni münasibətləri bölgənin çoxəsrlik tarixi inkişafının nəticəsidir.

Lahıcda formalaşmış etnoqrafik xüsusiyyətlər - geyim mədəniyyəti, ailə-məişət münasibətləri və xalq sənətkarlığı (xüsusilə misgərlik) - həm yerli identikliyin, həm də ümummilli mədəniyyətin mühüm daşıyıcılarıdır. Bu baxımdan, Lahıcın etnoqrafik tərkibinin öyrənilməsi Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından elmi və praktik əhəmiyyət kəsb edir.

İradə MEHDİYEVA

“Yanardağ” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət qoruğunun elmi işçisi