Tokenləşdirilmiş səhmlər populyarlaşır: yeni texnologiyalar maliyyə bazarlarını necə dəyişir?
Tokenləşdirilmiş səhmlər bazarı sürətlə böyüməkdə davam edir. 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən bu bazarın kapitallaşması 390,4% artıb. “Binance” platformasının bStocks məhsulunun idarə etdiyi aktivlərin həcmi isə istifadəyə verildikdən cəmi dörd ay sonra 1 milyard ABŞ dollarını ötüb.
“Binance Research”un məlumatına görə, 2026-cı ilin oktyabrında tokenləşdirilmiş səhmlər bazarının təxminən dörddə biri bStocks-un payına düşüb.
Bu seqmentin böyüməsi investorlar üçün yeni imkanların yaranması ilə bağlıdır. Ənənəvi fond bazarında səhmlərlə ticarət əsasən müəyyən edilmiş saatlarda aparıldığı halda, tokenləşdirilmiş alətlər həftəsonları da daxil olmaqla, sutka ərzində əlçatan ola bilər.
Rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin inkişaf etdiyi və virtual aktivlərin tənzimlənməsi istiqamətində addımların atıldığı Azərbaycanda da beynəlxalq təcrübə maraq doğurur.
Tokenləşdirilmiş səhmlər nədir?
Tokenləşdirmə dəyəri real maliyyə aktivləri ilə əlaqəli olan rəqəmsal alətlərin yaradılmasına imkan verir. Məsələn, tanınmış şirkətlərin səhmləri və ya birjada ticarət olunan investisiya fondları (ETF) belə alətlər üçün əsas ola bilər.
Bu alətlər blokçeyn texnologiyasından istifadə etməklə yaradılır. Texnologiya rəqəmsal aktivlərin uçotunun aparılmasına və bazar iştirakçıları arasında ötürülməsinə imkan verir.
Əsas fərq ticarət üsulundadır. Adi səhmlər, bir qayda olaraq, fond birjalarının iş saatlarında brokerlər vasitəsilə alınıb-satılır. Tokenləşdirilmiş alətlər isə rəqəmsal platformalarda sutka ərzində dövriyyədə ola bilər.
Məsələn, ABŞ-ın iri şirkətlərindən biri maliyyə nəticələrini birja bağlandıqdan sonra açıqlayarsa, ənənəvi bazarda investorlar adətən növbəti ticarət sessiyasını gözləməli olurlar. Sutka ərzində ticarət imkanı verən platformalarda isə tokenləşdirilmiş alətlərlə əməliyyatlar həmin vaxt da davam edə bilər.
Bununla belə, tokenləşdirilmiş səhmə sahib olmaq heç də həmişə müvafiq qiymətli kağızın birbaşa mülkiyyətçisi olmaq demək deyil. İnvestorun hüquqları konkret məhsulun şərtlərindən və qüvvədə olan qanunvericilikdən asılıdır.
bStocks dörd ayda necə 1 milyard dollara çatdı?
bStocks məhsulu 2026-cı ilin iyununda istifadəyə verilib və ilkin mərhələdə beş alət təklif edib. Oktyabr ayına qədər onların sayı 100-ə yaxınlaşıb. Təklifə iqtisadiyyatın texnologiya və digər sektorlarında fəaliyyət göstərən şirkətlərin səhmləri, eləcə də birjada ticarət olunan fondlarla əlaqəli alətlər daxil edilib.
bStocks-un xüsusiyyətlərindən biri tokenləşdirilmiş alətləri “Binance” platformasında müvafiq fond alətlərinə 1:1 nisbətində, konvertasiya komissiyası olmadan çevirmək imkanıdır. Bu əməliyyat məhsulun şərtlərinə uyğun həyata keçirilir.
“Binance”ın məlumatına görə, 2026-cı ilin oktyabrına qədər bu cür konvertasiyaların ümumi həcmi 6 milyard dolları ötüb. Bu, bStocks-un idarə etdiyi aktivlərin həcmindən altı dəfədən çoxdur.
Belə dinamika göstərir ki, istifadəçilər yalnız yeni alətlər əldə etməklə kifayətlənmir, həm də ənənəvi və rəqəmsal aktiv formatları arasında keçid imkanlarından fəal yararlanırlar.
İnkişafa marağı artıran digər amil istənilən vaxt ticarət aparmaq imkanının olmasıdır.
“Binance Research”un araşdırmasına əsasən, bStocks üzrə ticarət həcminin yalnız 42%-i ABŞ fond birjalarının əsas iş saatlarına təsadüf edib. Əməliyyatların qalan 58%-i bazar açılmazdan əvvəl, bağlandıqdan sonra, gecə saatlarında və həftəsonları həyata keçirilib.
Müqayisə üçün qeyd edək ki, ənənəvi ABŞ fond bazarında dövriyyənin 89,2%-i əsas ticarət sessiyasının payına düşüb.
Bu göstəricilər birja ticarətinin adi iş saatlarından kənarda aparılmasına tələbat olduğunu göstərir.
Lakin sutka ərzində ticarət imkanı əməliyyatların hər zaman eyni şərtlərlə həyata keçiriləcəyinə zəmanət vermir. Aktivliyin aşağı olduğu dövrlərdə arzuolunan qiymətə alıcı və ya satıcı tapmaq çətinləşə bilər.
Tokenləşdirilmiş səhmlər təkcə ticarət alətinə çevrilmir
Bazarın inkişafında digər istiqamət tokenləşdirilmiş aktivlərin başqa rəqəmsal maliyyə xidmətlərində istifadəsidir.
Adi qiymətli kağızlardan fərqli olaraq, bəzi tokenləşdirilmiş alətləri uyğun rəqəmsal pul kisələri arasında köçürmək və, məsələn, kredit götürərkən girov kimi istifadə etmək mümkündür.
“Binance Research”un məlumatına görə, bStocks aktivlərinin blokçeyn tətbiqlərində istifadə göstəricisi 11,2%-ə çatıb. Bu, sektor üzrə orta göstəricidən 3,8 faiz bəndi yüksəkdir.
Ticarət əməliyyatları da daxil olmaqla, blokçeyndə tokenləşdirilmiş səhmlərin köçürülmə həcmi 2026-cı ilin birinci rübündə təxminən 6 milyard dollar olduğu halda, üçüncü rübdə 100 milyard dolları ötüb.
Bu göstəricilər tokenləşdirilmiş qiymətli kağızlardan adi alqı-satqı əməliyyatlarından kənarda da istifadəyə marağın artdığını əks etdirir.
Bununla belə, əlavə imkanlarla yanaşı, risklər də mövcuddur. Aktivin dəyəri dəyişə bilər, rəqəmsal maliyyə xidmətlərindən istifadə isə texnologiyaların etibarlılığından və konkret platformanın şərtlərindən asılıdır.
Bu tendensiyanın Azərbaycanla əlaqəsi nədir?
Tokenləşdirilmiş səhmlərə qlobal maraq ənənəvi maliyyə sistemi ilə rəqəmsal platformaların tədricən yaxınlaşdığı bir dövrdə artır.
Azərbaycanda da rəqəmsal maliyyə xidmətlərinin infrastrukturu inkişaf edir. Azərbaycan Mərkəzi Bankı innovativ maliyyə məhsullarının tənzimləyicinin nəzarəti altında sınaqdan keçirilməsinə imkan verən tənzimləyici eksperiment rejimini tətbiq edib.
Belə layihələrdən biri “PashaPay” tərəfindən hazırlanmış m10 ödəniş tətbiqinin “Binance” ilə inteqrasiyasıdır. Bu inteqrasiya birləşdirilmiş xidmətlər vasitəsilə vəsaitlərin hesaba yatırılması və çıxarılması imkanlarını nəzərdə tutur.
2025-ci ilin avqustunda Mərkəzi Bank ilkin sınaqların uğurlu nəticələri barədə məlumat verib. Rəsmi reyestrə əsasən, layihənin sınaq müddəti 2026-cı il aprelin 3-də başa çatıb.
Bununla yanaşı, kriptoaktivlər sahəsində qanunvericiliyin hazırlanması istiqamətində işlər aparılır. 2026-cı ilin avqustunda Mərkəzi Bankın nümayəndələri fintech bazarı iştirakçıları ilə müvafiq normativ aktların hazırlanmasını müzakirə ediblər.
Bu təşəbbüslər birbaşa tokenləşdirilmiş səhmlərlə əlaqəli olmasa da, ölkədə rəqəmsal maliyyə texnologiyalarının inkişafı üçün şəraitin tədricən formalaşdığını göstərir.
Bununla belə, konkret tokenləşdirilmiş qiymətli kağızların Azərbaycanda əlçatan olması yerli qanunvericilikdən və müvafiq platformaların tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdən asılıdır.
Növbəti mərhələdə nə gözlənilir?
Sürətli artıma baxmayaraq, tokenləşdirilmiş səhmlərin qlobal fond bazarındakı payı hələ də çox kiçikdir.
“Binance Research”un qiymətləndirməsinə görə, 2026-cı ilin oktyabrında bu seqment qlobal səhm bazarının təxminən 0,0025%-ni təşkil edib. Bununla belə, 2030-cu ilə qədər bazarın həcmi potensial olaraq 349 milyard dollara çata bilər.
Bazarın gələcək inkişafı təkcə texnologiyalardan asılı olmayacaq. Tənzimləmə, maliyyə infrastrukturunun etibarlılığı, investorların müdafiəsi və yeni alətlərə tələbat da mühüm rol oynayacaq.
bStocks-un cəmi dörd ay ərzində 1 milyard dollar həddini keçməsi tokenləşdirilmiş səhmlərin eksperimental maliyyə məhsulları çərçivəsindən tədricən çıxdığını göstərir. İstifadəçilər artıq bu alətlərdən standart birja saatlarından kənarda ticarət aparmaq və digər rəqəmsal xidmətlərdə yararlanmaq üçün fəal istifadə edirlər.
Maliyyə texnologiyalarının inkişafı fonunda bu təcrübə Azərbaycan üçün də maraq doğurur. Gələcəkdə oxşar həllər ənənəvi maliyyə qurumları ilə rəqəmsal platformalar arasında qarşılıqlı əlaqə imkanlarını genişləndirə bilər. Lakin onların praktik tətbiqi yerli tənzimləmədən və bazarın ehtiyaclarından asılı olacaq.
