Kosmosda 6 trilyon kilometrlik sirli “dəmir çubuq” aşkar edilib
Astronomlar Halqa Dumanlığında 6 trilyon kilometr uzunluğunda, yalnız dəmir atomlarından ibarət çubuq formalı sirli bir quruluş aşkar ediblər. Kütləsi Yer kürəsinin dəmir nüvəsinə yaxın olan bu obyektin mənşəyi hələlik açıqlana bilməyib.
Süd Yolu qalaktikasının yaxınlığında yerləşən və 1779-cu ildə fransız astronom Şarl Messye tərəfindən kəşf edilən Halqa Dumanlığı (Messier 57) onilliklərdir tədqiq edilsə də, bu dəfə alimləri təəccübləndirən yeni bir tapıntı ortaya çıxarıb. Astronomlar dumanlığın səthi boyunca uzanan, təxminən 3,7 trilyon mil (6 trilyon kilometr) uzunluğunda, çubuq formalı sıx bir dəmir atomu buludu müəyyən ediblər.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, kütləsi Yer kürəsinin ərimiş dəmir nüvəsinə yaxın olan bu quruluş, ulduzun ölümü zamanı buxarlanmış qayalı bir planetin qalıqları ola bilər. Lakin vurğulanır ki, bu ehtimal hələlik yalnız fərziyyə səviyyəsindədir. Alimlərin fikrincə, Günəş milyardlarla il sonra oxşar mərhələyə keçdikdə, Günəş sistemindəki daxili planetlər də bənzər aqibətlə üzləşə bilər.
Kəşf İspaniyanın Kanar adalarındakı La Palma adasında yerləşən William Herschel Teleskopuna quraşdırılmış yeni nəsil WEAVE (WHT Enhanced Area Velocity Explorer) aləti vasitəsilə edilib. Araşdırmanın baş müəllifi, Kardiff Universiteti və University College London-dan astronom Roger Wesson bildirib ki, uzun illərdir yaxşı tanınan bir göy cisminin yeni müşahidə üsulu ilə belə bir sürpriz təqdim etməsi olduqca həyəcanvericidir.
Wesson qeyd edib ki, Halqa Dumanlığı peşəkar və həvəskar astronomlar üçün klassik müşahidə obyektidir. Çılpaq gözlə görünməsə də, durbinlə asanlıqla seçilir, kiçik teleskoplarla isə onun halqaya bənzər quruluşu aydın şəkildə müşahidə olunur.
Təxminən 2 600 işıq ili uzaqlıqda, Lira (Çəng) bürcündə yerləşən Halqa Dumanlığının kosmik miqyasda olduqca yaxın bir zamanda — təxminən 4 min il əvvəl yarandığı güman edilir. Bu səbəbdən o, astronomiya tədrisində də tez-tez istifadə olunan nümunələrdən biridir.
Araşdırmanın həmmüəlliflərindən, University College London-dan Janet Drew dəmir çubuğun unikallığına diqqət çəkərək bildirib:
“Bu çubuqda dəmirdən başqa heç bir kimyəvi element aşkar etməmişik. Açığı, bu, çox qəribədir. Hazırda bunun üçün qəti izahımız yoxdur.”
Drew əlavə edib ki, dəmirin mənşəyi bir planetin buxarlanması ilə əlaqəli ola bilər, lakin planetin iştirak etmədiyi alternativ ssenarilər də istisna edilmir.
Halqa Dumanlığı, Günəşdən təxminən iki dəfə böyük kütləyə malik bir ulduzun nüvə yanacağını tükətdikdən sonra qırmızı nəhəng mərhələsinə keçməsi və xarici qatlarını kosmosa atması nəticəsində formalaşıb. Geridə isə Yer ölçüsünə yaxın, son dərəcə sıx bir ağ cırtdan qalıb. Dumanlıq əsasən hidrogen və helyumdan, daha az miqdarda isə ağır elementlərdən ibarətdir.
Süd Yolu qalaktikasında təxminən 3 min planetar dumanlıq məlumdur. Bu strukturlar ulduzların yaratdığı kimyəvi elementlərin ulduzlararası mühitə necə yayıldığını və yeni ulduzlar ilə planetlərin formalaşmasına necə töhfə verdiyini öyrənmək üçün mühüm elmi laboratoriya rolunu oynayır.
“Bu kəşfi daha dərindən araşdırmaq və dəmir çubuğun mənşəyini aydınlaşdırmaq üçün əlavə müşahidələrə ehtiyac var. Ümid edirik ki, yeni məlumatlar bu sirrin üzərindən pərdəni qaldıracaq.”
